JOURNAL OF INNOVATIONS IN SCIENTIFIC AND EDUCATIONAL RESEARCH
JOURNAL OF INNOVATIONS IN SCIENTIFIC AND EDUCATIONAL RESEARCH jurnali axloqiy ochiq nashr etikasi va amaliyotiga amal qiladi. Nashr qilish uchun qabul qilingan barcha ilmiy maqolalar ikki tomonlama ko'rib chiqish jarayonidan o'tadi. Jurnal ko'p tarmoqli sohalarini qamrab oladi. ISSN (Online): 2181-4619 SJIF Impact Factor (2024):6.519
TIBBIY TA’LIM SIFATINI OSHIRISHDA MUSTAQIL TA’LIMNING AHAMIYATI
Ushbu maqolada ta’lim sifatini oshirishning asosiy omili mustaqil ta’lim ekanligi “Radioaktiv nurlarning inson organizmiga ta’siri ,va nurlanish normalari va ionlovchi nurlanishdan himoyalanish” mavzusida ko’rsatib berilgan.
Ta’lim sifati , mustaqil ta’lim , radioaktiv modda,radioaktiv nurlanish , nurlanish dozasi, doza quvvati,nurlanish normalari , nurlanishdan himoya.
THE «DIGITAL CRUTCH» WHY ARE STUDENTS BECOMING DEPENDENT ON AI?
The use of Artificial Intelligence in universities is changing how students do their school work. Artificial Intelligence tools make things easier and more accessible for students. However people are getting worried that students are becoming too dependent on Artificial Intelligence.This study looks at how dependent students are on Artificial Intelligence. It checks the cognitive effects of using Artificial Intelligence too much. The study also looks at how stress and the pressure to perform make students rely too heavily on Artificial Intelligence systems. For example students might think they understand something just because Artificial Intelligence makes it sound clear. Artificial Intelligence can also hurt creativity. Make students less honest about their work. It can even stop students from talking to each other. This study does not say that Artificial Intelligence should be banned from schools. Instead it says that students should learn how to use Artificial Intelligence in a way. We need to make sure that Artificial Intelligence helps students learn without doing all the thinking for them. The future of universities depends on finding a balance between using Artificial Intelligence and still thinking for ourselves. Artificial Intelligence should be a tool that helps students, not a replacement, for their thoughts. We need to teach students how to use Artificial Intelligence without relying on it much. This way Artificial Intelligence can make learning without hurting the students.
Artificial Intelligence (AI), AI Dependency, Higher Education, Academic Stress, Illusion of Competence, AI Literacy.
MEHNATNI MUHOFAZA QILISHDA YO‘L-YO‘RIQDAN O‘TKAZISH VA XAVFLARNI KAMAYTIRISH
Ushbu maqolada sanoat korxonalarida mehnat xavfsizligini ta’minlashning fundamental asosi hisoblangan xodimlarni o‘qitish va yo‘l-yo‘riq berish tizimi tahlil qilinadi. Maqolada ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarning kelib chiqish sabablari inson omili nuqtai nazaridan o‘rganilib, yo‘l-yo‘riq turlarining profilaktik ahamiyati ilmiy asoslanadi. Shuningdek, xalqaro ISO 45001 standartlarini milliy qonunchilikka integratsiya qilish masalalari va o‘qitish jarayonini raqamlashtirishning istiqbolli yo‘nalishlari bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
mehnat muhofazasi, xavflarni boshqarish, inson omili, instruktaj metodologiyasi, sanoat xavfsizligi, kasbiy kompetensiya, texnogen xavflar, profilaktika choralari, ishlab chiqarish madaniyati, ISO 45001, monitoring.
MAKTAB O‘QUVCHILARINING TEZKORLIK SIFATINI RIVOJLANTIRISHDA YENGIL ATLETIKA MASHQLARINING AHAMIYATI
Mazkur maqolada o‘rta maktab o‘quvchilarida tezkorlik sifatlarini shakllantirish va rivojlantirish jarayonida yengil atletika mashqlarining ahamiyati yoritilgan. Tezkorlik insonning asosiy jismoniy sifatlaridan biri bo‘lib, o‘quvchilarning umumiy jismoniy tayyorgarligi va sport ko‘rsatkichlarini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqot davomida 11–12 yoshli o‘quvchilarning tezkorlik sifatlarini rivojlantirishda yengil atletika mashqlari samaradorligi tahlil qilindi, mashg‘ulotlarda qo‘llanilgan mashqlar mazmuni va ularning natijalarga ta’siri ko‘rsatib berildi. Shuningdek, maqolada tezkorlikni rivojlantirishning ilmiy-uslubiy asoslari, pedagogik jarayonda yengil atletika mashqlaridan foydalanishning afzalliklari va ularni amaliyotda qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar berilgan.
tezkorlik, yengil atletika, jismoniy sifatlar, o‘quvchilar, jismoniy tarbiya, mashg‘ulot samaradorligi, pedagogik jarayon.
CYTOLOGICAL FEATURES OF THE CARDIAC CONDUCTION SYSTEM (PURKINJE FIBERS) AND THE HISTOLOGICAL BASIS OF ARRHYTHMIAS
The rhythmic and coordinated activity of the heart depends on the specialized cardiac conduction system, which ensures impulse generation and propagation throughout the myocardium. Purkinje fibers, representing the terminal component of the conduction network, are structurally and functionally adapted for rapid electrical transmission within the ventricular myocardium. The present article analyzes the cytological characteristics of Purkinje fibers and examines the histological substrate underlying cardiac arrhythmias. Particular attention is given to degenerative, ischemic, inflammatory, and fibrotic alterations that disrupt impulse conduction and contribute to pathological automaticity and re-entry mechanisms. Understanding the structural basis of arrhythmogenesis is essential for improving diagnostic and therapeutic strategies in clinical cardiology.
Purkinje fibers, cardiac conduction system, cardiomyocytes, arrhythmia, fibrosis, ischemia, histology, automaticity, re-entry.
RAXIT KASALLIGIDA SUYAK TIZIMINING ANATOMIK O‘ZGARISHLARI
Raxit bolalik davrida uchraydigan, asosan D vitamini yetishmovchiligi bilan bog‘liq bo‘lgan metabolik suyak kasalligi hisoblanadi. Ushbu kasallikda suyak to‘qimasining mineralizatsiyasi buziladi, osteoid modda ortiqcha to‘planadi va natijada suyaklar yumshaydi hamda deformatsiyalanadi. Raxit organizmda kalsiy-fosfor almashinuvining izdan chiqishi bilan kechadi va suyak tizimida chuqur anatomik, morfologik hamda mikroarxitekturaviy o‘zgarishlarga olib keladi. Patogenez jarayonida osteoblastlar tomonidan sintez qilinadigan organik matriks mineral komponent bilan yetarli darajada to‘yinmaydi, gidroksiapatit kristallari hosil bo‘lishi sustlashadi va suyakning elastikligi ortib, mustahkamligi kamayadi. Ayniqsa tez o‘sish davrida bo‘lgan chaqaloqlar va 1–3 yoshli bolalarda kasallik keng tarqalgan bo‘lib, bu davrda suyak to‘qimasining o‘sish sur’ati yuqori bo‘lgani sababli mineral yetishmovchiligi tezda anatomik deformatsiyalarni yuzaga keltiradi. Mineralizatsiya jarayonining buzilishi epifiz plastinkasida xondrogenez va osteogenez jarayonlarining izdan chiqishiga sabab bo‘ladi. Natijada suyaklarning uzunlamasiga o‘sishi sekinlashadi, metafiz sohalari kengayadi, ossifikatsiya chizig‘i notekis shakllanadi va skelet simmetriyasi buziladi. Raxitda nafaqat makroskopik deformatsiyalar, balki mikroskopik darajada osteoid qatlam qalinlashuvi, trabekulyar struktura siyraklashuvi va kortikal qatlam yupqalashuvi kuzatiladi. Maqolada raxit kasalligida suyak tizimida yuzaga keladigan makroskopik, mikroskopik, biokimyoviy, radiologik va klinik-anatomik o‘zgarishlar chuqur ilmiy asosda yoritiladi.
raxit, D vitamini yetishmovchiligi, osteoid to‘qima, mineralizatsiya buzilishi, epifiz plastinkasi, metafiz kengayishi, kraniotabes, ko‘krak qafasi deformatsiyasi, genu varum, osteomalatsiya, gipokalsemiya, gipofosfatemiya, ikkilamchi giperparatireoz, suyak mineral zichligi, osteoblast, osteoklast, kalsitriol, paratgormon, suyak remodellanishi, trabekulyar suyak, kompakt suyak, mineral matritsa.
DEVELOPMENT OF A FUNCTIONAL BREAD PRODUCT BASED ON ROSE HIP POWDER AS A NATURAL ANTIOXIDANT SOURCE
This chapter presents a comprehensive study on the influence of rose hip powder on the quality indicators of national bakery products. The research combines experimental findings with theoretical analysis to substantiate the effect of different dosages of rose hip powder on the technological process.The impact of the additive on dough rheological properties, fermentation dynamics, and gas formation intensity has been thoroughly investigated. Particular attention is given to how varying concentrations affect dough structure, stability, and the overall baking performance. Furthermore, the study evaluates changes in organoleptic characteristics, physicochemical parameters, and the nutritional value of the finished products.Based on the obtained results, optimal dosages of rose hip powder have been established for both simple and enriched bakery formulations, ensuring improved functional properties without compromising product quality.In addition, an assessment of the projected economic efficiency of implementing enriched flatbread production under industrial conditions has been carried out, demonstrating the practical feasibility and commercial potential of the proposed technology.
bread products, cooking technology,test indicators, quality physico-chemical characteristics of the finished product, rose hip powder,flour,uzbek breads, Proteins, Fats, Carbohydrates, Fiber, Organic acids, Carotenoids.
ANTIBIOTIKLARGA CHIDAMLI BAKTERIYALAR HAMDA ULARNING TIBBIYOTDA QO‘LLANILISHI
Ushbu maqolada antibiotiklarga chidamli bakteriyalar (ACB) muammosining zamonaviy tibbiyot va global sog‘liqni saqlash tizimidagi tutgan o‘rni, antibiotiklardan noto‘‘g‘ri va nazoratsiz foydalanishning salbiy oqibatlari, qishloq xo‘‘jaligida keng qo‘‘llanishi hamda gigiyena qoidalariga yetarli darajada rioya qilinmasligi rezistentlikning tez sur’atlarda oshishiga sabab bo‘‘layotgani yoritilgan. Shu bilan birga oziq ovqat sanoatida mahsulot ishlab chiqarishda turli mikroblar tomonidan mahsulot sifatining buzilishi, bu esa iqtisodiy samaradorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi, zararli mikroorganizmlarga qarshi kurashish uchun antibiotiklardan oqilona foydalanish, infeksiya nazoratini kuchaytirish, vaksinalarni keng qo‘‘llash va yangi dori vositalarini ishlab chiqish zarurligi keltirib o‘tilgan.
antibiotiklarga chidamli bakteriyalar, tibbiyot, antibiotikka rezistentlik, infektsiyalar, probiotiklar, gram-musbat va gram-manfiy bakteriyalar, ESBL (Extended-Spectrum Beta-Lactamases).
МАИШИЙ ГАЗ БАЛЛОНЛАРИДАН ХАВФСИЗ ФОЙДАЛАНИШ ҚОИДАЛАРИНИ БИЛАСИЗМИ?
ушбу маколада Газ баллонларини транспортировка қилишда хавфсизлик талаблари, Газ балонларидан фойдаланиш, Газдан фойдаланиб бўлгандан сўнг газ плитасидаги ва баллондаги жўмракни беркитиш кераклиги, Авария ҳолатларида хавфсизлик талабларини билиш кераклиги хакида сўз боради.
газ баллон, фойдаланиш, йўриқнома ўрнатиш, текшириш, хавфсизлик талаблари.
ХИТОЙ ТЕХНОЛОГИЯСИ АСОСИДА ПАХТА ЕТИШТИРИШНИНГ АВФЗАЛЛИКЛАРИ
Мақолада Хитойнинг замонавий пахта етиштириш технологиялари асосида қатор самарали усуллар ва уларнинг афзалликлари таҳлил қилинган. Хитой технологиялари орқали ҳосилдорликни ошириш, сувдан самарали фойдаланиш, ерни тузланишдан ҳимоя қилиш ва ишлаб чиқариш харажатларини камайтириш имкониятлари мавжудлиги таъкидланади. Шунингдек, замонавий техникалар ва автоматлаштирилган қурилмалар пахта парвариш жараёнида меҳнат харажатларини камайтириш ва иш самарадорлигини оширишга хизмат қилади. Мақоладаги таҳлиллар Хитой технологияларини маҳаллий шароитда жорий қилишнинг иқтисодий ва экологик самарадорлигини кўрсатади.
хитой технологиялари, пахта етиштириш, ҳосилдорлик, сувни тежаш, автоматлаштириш, экологик самарадорлик.
BARQAROR IQTISODIY O‘SISHNI TA’MINLASHDA PUL-KREDIT SIYOSATI MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH
Mazkur maqolada O‘zbekistonda barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda pul-kredit siyosati mexanizmlarining amaldagi holati tahlil qilinadi va ularni takomillashtirish yo‘llari ishlab chiqiladi. Tadqiqot jarayonida Xalq banki faoliyati misolida kreditlash, depozitlar va bank aktivlari kabi moliyaviy ko‘rsatkichlar tahlil qilindi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, inflyatsiyani nazorat qilish va makrobarqarorlikni ta’minlashda pul-kredit siyosati samarali ishlamoqda, biroq kredit resurslarining real sektor va investitsion loyihalarga yetarlicha yo‘naltirilmasligi iqtisodiy o‘sishni cheklamoqda. Maqolada bank tizimi va pul-kredit siyosati mexanizmlarini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ham keltirilgan.
pul kredit siyosati, barqaror iqtisodiy o‘sish, foiz stavkalari, depozit, inflyatsiya, kreditlash , Xalq banki.
СВЯЗЬ ЖЕЛЕЗОДЕФИЦИТНОЙ АНЕМИИ С ПИТАНИЕМ НАСЕЛЕНИЯ
В статье изучена взаимосвязь содержания железа (Fe) в зерне различных сортов пшеницы и распространённости анемии среди населения Кашкадарьинской области. Проведено анкетирование и лабораторные анализы, выявлены возрастные и региональные особенности заболеваемости. Особое внимание уделено использованию местных сортов и биофортификации для профилактики анемии.
анемия, железо, пшеница, микроэлементы, биофортификация, здоровье населения.
KO‘PRIK QURILISH SOHASIDA BYUDJET MABLAG‘LARINI O‘ZLASHTIRISH BILAN BOG‘LIQ JINOYATLARNI TERGOV QILISHNI TAKOMILLASHTIRISH
Ushbu maqolada ko‘prik qurilish sohasida byudjet mablag‘larini o‘zlashtirish bilan bogliq jinoyatlarni tergov qilishni takomillashtirish masalalari misollar asosida ko‘rib chiqiladi.
Ko‘prik, infratuzilma, AQSH, Kanada, Buyuk Britaniya, Germaniya, Yaponiya.
ONA TILI DARSLARIDA MA’NODOSH VA ZID MA’NOLI SO‘ZLAR USTIDA ISHLASH USULLARI.
bayon, lug‘at, maxsus lug‘aviy-grammatik mashqlar, fikr, so‘zning ma’nosi, talaffuzi va imlosi, qarama-qarshi ma’noli so‘zlar, ko‘p ma’noli so‘zlar.
IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALAR UCHUN RAQAMLI TA’LIM VOSITALARDAN FOYDALANISHNING AFZALLIKLARI.
Ushbu maqolada imkoniyati cheklangan bolalar uchun raqamli ta’lim vositalaridan foydalanishning afzalliklari ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan yoritilgan. Maqolada raqamli resurslar orqali individual ta’lim traektoriyasini yaratish, differensial topshiriqlarni tashkil etish, multimodal taqdimot (matn, audio, video, interaktiv) asosida o‘quv materialini o‘zlashtirishni yengillashtirish hamda kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantirish imkoniyatlari tahlil qilingan.
imkoniyati cheklangan bolalar ta’limi, raqamli vositalar, assistiv texnologiyalar, individual yondashuv, differensiatsiya, multimodal ta’lim, pedagogik qo‘llab-quvvatlash, monitoring, kommunikativ kompetensiya, ta’limga kirishuvchanlik.
PROBLEM OF RENDERING NON-EQUIVALENT UNITS IN UZBEK–RUSSIAN–ENGLISH TRANSLATION DISCOURSE (A CASE STUDY OF A. QODIRIY’S “THE SCORPION FROM THE ALTAR”)
This article explores the complexities of translating non-equivalent lexical units in literary fiction, using the seminal Uzbek novel The Scorpion from the Altar by Abdulla Qodiriy as a case study. Particular attention is paid to the rendering of culture-specific realia, forms of address, and etiquette formulas in the Russian and English translations of the work. The author analyzes key translation strategies, including transliteration, functional substitution, descriptive translation, and omission. The comparative analysis demonstrates that while neither translation fully conveys the semantic, cultural, and pragmatic potential of the original non-equivalent units, the Russian version more frequently preserves the national color, whereas the English translation tends toward domestication and semantic simplification. The article concludes that the adequate rendering of non-equivalent vocabulary requires deep cultural interpretation aimed at reconstructing the value system embedded in the source text.
non-equivalent vocabulary, literary translation, culture-specific realia, translation strategies, Abdulla Qodiriy.
MANG’ITLAR DAVRIDA BUXORO AMIRLIGINING IJTIMOIY-IQTISODIY HAYOTI
Ushbu maqolada Mang‘itlar sulolasi hukmronligi davrida Buxoro amirligining ijtimoiy-iqtisodiy hayoti tarixiy manbalar asosida yoritiladi. Unda yer egaligi tizimi, qishloq xo‘jaligi, sug‘orish inshootlari, chorvachilik va hunarmandchilik rivoji tahlil qilinadi. Shuningdek, ichki va tashqi savdo aloqalari, soliq tizimi hamda jamiyatning ijtimoiy tuzilmasi yoritilib, davlat boshqaruvi bilan iqtisodiy hayot o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik ochib beriladi. Mang‘itlar davrida iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda sug‘orish tizimi, bozorlar faoliyati va karvon savdosining o‘rni muhim ekani asoslab beriladi. Natijada mazkur davrda Buxoro amirligining mintaqadagi iqtisodiy va ijtimoiy mavqeini mustahkamlash jarayonlari ilmiy jihatdan umumlashtiriladi.
Mang‘itlar, yer munosabatlari, qishloq xo‘jaligi, hunarmandchilik, savdo-sotiq, soliq tizimi, Zarafshon, vaqf,
MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARI PEDAGOGLARI MALAKASINI OSHIRISHDA ELEKTRON TA’LIM PLATFORMALARINING SIFAT MENEJMENTI MEXANIZMLARI
Ushbu maqolada maktabgacha ta’lim tashkilotlari (DMTT) pedagoglarining masofaviy malaka oshirish jarayonlarida ta’lim sifatini boshqarishning innovatsion mexanizmlari tadqiq etiladi. Tadqiqotda O‘zbekiston Respublikasining “Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida”gi Qonuni hamda PQ-4312-sonli qarorida belgilangan vazifalar ijrosini ta’minlash doirasida monitoring va baholashning avtomatlashtirilgan tizimlari tahlil qilingan. M. Moore va G. Salmon kabi olimlarning nazariyalari asosida sifat menejmentini optimallashtirish modeli ilgari surildi.
DMTT, elektron platforma, sifat menejmenti, malaka oshirish, monitoring, LMS, PDCA modeli, raqamli kompetensiya, $Q_{eff}$ koeffitsienti.
TUPROQ ORGANIK MODDASINING TARKIBI VA UNUMDORLIKKA TA’SIRI
Mazkur maqolada tuproq organik moddasining (TOM) tarkibi, uning fraksiyalari hamda agroekotizim unumdorligiga ko‘rsatadigan ta’siri tizimli yondashuv asosida tahlil qilindi. Organik moddaning faol va barqaror fraksiyalari mikrobiologik transformatsiya jarayonlari orqali oziqa elementlar aylanishini boshqarishi hamda organo-mineral komplekslar hosil qilishi ilmiy adabiyotlar asosida asoslab berildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, TOM tuproqning agregat barqarorligi, kation almashinish sig‘imi, suv rejimi va mikrobiologik faolligini belgilovchi asosiy omil hisoblanadi. Organik modda zaxirasining kamayishi degradatsion jarayonlarni kuchaytirib, hosildorlikning pasayishiga olib keladi. Shu bilan birga, TOM uglerod sekvestratsiyasi jarayonida muhim rezervuar sifatida iqlim barqarorligini ta’minlashda ham ahamiyat kasb etadi. Barqaror agrotexnik tadbirlar orqali tuproq organik moddasini boshqarish yuqori va uzoq muddatli hosildorlikni ta’minlashning asosiy strategik yo‘nalishi sifatida baholandi.
tuproq organik moddasi, gumus fraksiyasi, mikrobiologik transformatsiya, organo-mineral komplekslar, uglerod sekvestratsiyasi, tuproq unumdorligi, agroekotizim barqarorligi
MAHDUMI A’ZAM MAJMUASINING ASOSIY SAYYOHLIK YO'NALISHLARIDAGI ROLI VA AHAMIYATI HAMDA UNING ZAMONAVIY IMKONIYATLARI
Ushbu maqolada Mahdumi A’zam majmuasining O’zbekiston turizmda tutgan o’rni va uning rivojlantirish imkonyatlari ko’rib chiqiladi. Mahdumi A’zam majmuasi tarixiy va madaniy ahamiyati jihatdan o’zbek xalqining merosidir. Unda joylashgan marshrutlar, o’z ichiga tarixiy va diniy obidalarni hamda ekoturizm imkonyatlarni oladi. Tadqiqotda turistik infratuzilmani rivojlantirish, transport tizimini yaxshilash, aqlilli marketing strategiyalarni amalga oshirish imkonyatlari muhokama qilinadi. Ushbu annotatsiya, turizm sohasida Mahdumi A’zam majmuasining o’rnini oshirish uchun zarur bo’lgan asosiy yo’nalishlar va strategiyalarni o’z ichiga oladi hamda mavzuga qiziquvchilar uchun muhim ma’lumot taqdim etadi.
marshrut, turist, marketing, reklama, QR kod, savdo,servis, ziyoratgoh, maqbara, turistik firma, veb sayt
MOTION VERBS IN ENGLISH AND UZBEK: A COGNITIVE AND LINGUACULTURAL PERSPECTIVE
Ushbu maqola ingliz tili va o‘zbek tilidagi harakat fe’llarining qiyosiy tahlilini kognitiv lingvistika va lingvistik madaniyat nuqtai nazaridan tahlil qiladi. Maqolaning asosiy maqsadi ingliz tilidagi harakat fe’llarining tilshunoslik jihatlari asosan harakatning usuli va jarayonini, o‘zbek tilidagi fe’llarning esa yo‘nalish va natijaga urg‘u berishini taqqoslashga qaratilgan. Shuningdek, ingliz va o‘zbek tilidagi harakat fenomenalarining shakllanish usullari bu tillarning tipologik xususiyatlari bilan birga, ularning madaniy tafakkur jarayonlarini ham aks ettiradi.
harakat fe'llari, kognitiv lingvistika, lingvistik madaniyat, leksikizatsiya, kontseptualizatsiya, ingliz tili, o'zbek tili.
UMUMIY O‘RTA TA’LIM MAKTABLARIDA 5–7-SINF O‘QUVCHILARIDA ORKESTR IJROCHILIK KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISHDA BOSQICHLI INTERAKTIV METODNING SAMARADORLIGI
Mazkur maqolada umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5–7-sinflarida o‘quvchilarda orkestr ijrochilik ko‘nikmalarini shakllantirishning bosqichli interaktiv metodikasi ilmiy jihatdan asoslab berilgan. Tadqiqot jarayonida orkestr cholg‘u guruhlarini tizimli o‘rgatish, to‘g‘ri pastanovka va ijro texnikasini shakllantirish, shuningdek tonallik asosida jo‘r bo‘lish ko‘nikmalarini rivojlantirish bosqichlari ishlab chiqildi. Pedagogik tajriba-sinov ishlari natijalari an’anaviy o‘qitish usullari bilan taqqoslanib, interaktiv metodning o‘quvchilarning musiqiy eshitish qobiliyati, ritmik aniqligi hamda jamoaviy hamohanglik darajasini sezilarli oshirishi aniqlandi. Tadqiqot natijalari mazkur metodni umumiy o‘rta ta’lim maktablarida samarali qo‘llash mumkinligini ko‘rsatadi.
umumiy o‘rta ta’lim, orkestr, ijrochilik ko‘nikmasi, interaktiv metod, tonallik, hamohanglik, musiqa darsi, pedagogik tajriba.
МАРКАЗИЙ ОСИЁДА ТРАНСПОРТ ТИЗИМИДА ЎЗБЕКИСТОННИНГ ИШТИРОКИ
Мазкур мақолада Марказий Осиё минтақасида транзит салоҳиятини оширишда Ўзбекистон темир йўл дипломатиясининг роли Хитой-Қирғизистон-Ўзбекистон, ТРАСЕКА ва Шимол - Жануб транспорт коридорлари мисолида кенг таҳлил қилинган. Тадқиқотда ушбу уч стратегик йўналишнинг геоиқтисодий аҳамияти, амалга оширилиш жараёни, истиқболлари ва муаммоли жиҳатлари статистик маълумотлар асосида ўрганилган. Мақолада, транзит салоҳиятини оширишда Ўзбекистоннинг геостратегик мавқеи, темир йўл инфратузилмасини модернизациялаш чоралари, халқаро ҳамкорлик механизмлари ва давлат сиёсати таҳлил қилинган.
транзит салоҳияти, темир йўл дипломатияси, Марказий Осиё, транспорт интеграцияси, юк ташиш логистикаси, халқаро савдо, геоиқтисодий алоқалар.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ИННОВАЦИЙ В РАЗЛИЧНЫХ АСПЕКТАХ СПОРТИВНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ СТУДЕНТОВ ПЕДАГОГИЧЕСКИХ ВУЗОВ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН
В статье рассматриваются вопросы использования образовательных инноваций в различных аспектах спортивной деятельности студентов педагогических вузов Республики Узбекистан. Актуальность исследования обусловлена процессами модернизации системы высшего педагогического образования и необходимостью повышения качества профессиональной подготовки будущих специалистов в области физической культуры и спорта. Особое внимание уделяется внедрению цифровых образовательных технологий, интерактивных методов обучения, практико-ориентированных и проектных форм организации учебно-тренировочного процесса. Раскрывается роль преподавателя физической культуры в формировании инновационной спортивно-образовательной среды. На основе анализа научно-педагогической литературы и обобщения передового опыта педагогических вузов Узбекистана показано, что применение образовательных инноваций способствует повышению учебной мотивации студентов, развитию их профессиональных компетенций и эффективности физкультурно-спортивной подготовки. Полученные результаты могут быть использованы в практике высшего педагогического образования при подготовке специалистов физической культуры и спорта.
образовательные инновации, физическая культура и спорт, педагогические вузы, студенты, цифровые технологии, спортивная деятельность, профессиональная подготовка, Узбекистан.
ЗАМОНАВИЙ ТЕХНОЛОГИЯЛАР ЖИСМОНИЙ ТАРБИЯ ВА СПОРТ СОҲАСИДА
Мазкур мақолада жисмоний тарбия ва спорт соҳасида замонавий ахборот-коммуникация технологияларининг ўрни ва аҳамияти таҳлил қилинган. Рақамли платформалар, фитнес-трекерлар, мобил иловалар, сунъий интеллект, биомеханик таҳлил ва масофавий тренировка тизимларининг таълим жараёни ҳамда спорт натижаларига таъсири илмий асосда ёритилган. Шунингдек, технологияларни жорий этишнинг афзалликлари ва мавжуд муаммолари кўриб чиқилган.
жисмоний тарбия, спорт, рақамли технологиялар, фитнес-трекер, сунъий интеллект, инновация, таълим жараёни.
OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA TELEPSIXIATRIYA XIZMATLARINI JORIY ETISHNING DOLZARBLIGI
Oliy ta’lim muassasalarida tahsil olayotgan talaba yoshlar orasida ruhiy buzilishlar ko‘rsatkichining ortib borishi sog‘liqni saqlash tizimidan yangi, moslashuvchan yondashuvlarni talab etayotgan bir vaqtda telepsixiatriya ya’ni psixiatrik xizmatlarni masofaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari orqali ko‘rsatish, talabalar uchun qulay va samarali model sifatida shakllanib bormoqda. Ushbu tezisda telepsixiatriyaning talabalar ruhiy salomatligini qo‘llab-quvvatlashdagi asosiy ahamiyati va ilmiy asoslangan samaradorligi qisqacha tahlil qilinadi.
telepsixiatriya, talabalar, ruhiy salomatlik, masofaviy xizmat, depressiya.
СОВРЕМЕННЫЕ АСПЕКТЫ СРАВНЕНИЯ БУМАЖНОЙ И ТОНКОСЛОЙНОЙ ХРОМАТОГРАФИИ В ПРАКТИКЕ СУДЕБНО-МЕДИЦИНСКОЙ БИОЛОГИЧЕСКОЙ ЭКСПЕРТИЗЫ
Актуальность. Хроматографические методы занимают ключевое место в судебно-медицинской биологической экспертизе, обеспечивая идентификацию биологических жидкостей, наркотических веществ, токсинов и биомолекулярных маркеров в вещественных доказательствах. Бумажная хроматография (БХ) и тонкослойная хроматография (ТСХ) исторически доминировали в судебно-медицинских лабораториях, однако систематическая сравнительная оценка этих методов в современном контексте остаётся недостаточной.
PROTON-SEZUVCHI RETSEPTORLAR (GPR65, TDAG8) ORQALI PH-SIGNAL TRANSDUKSIYASI VA NEYTROFIL FENOTIPINING SHAKLLANISHI. PATOFIZIOLOGIK AHAMIYAT VA TERAPEVTIK ISTIQBOLLAR
So'nggi o'n yillikdagi tadqiqotlar to'qima mikromuhitidagi pH o'zgarishlari nafaqat patologik jarayonlarning passiv natijasi, balki immun javobni faol tartibga soluvchi muhim signal mexanizmi ekanligini ko'rsatdi. Hujayradan tashqari muhitning kislotalashuvi (asidoz) yallig'lanish, ishemiya, o'sma o'sishi va autoimmun kasalliklarning ajralmas xususiyati hisoblanadi. Organizmda pH o'zgarishlarini sezish uchun ixtisoslashgan bir qancha sensor tizimlar mavjud bo'lib, ulardan eng muhimlaridan biri bu proton-sezuvchi G-oqsil bilan bog'langan retseptorlar (GPCRlar) oilasidir. Ushbu oilaning vakillari — GPR4, GPR68 (OGR1) va GPR65 (TDAG8) — hujayradan tashqari pH ning fiziologik (7.4) va patologik (6.5–6.8) oralig'idagi o'zgarishlariga javob beradi. Mazkur maqolada, asosiy e'tibor GPR65/TDAG8 retseptorining neytrofil fenotipi va funksiyasini shakllantirishdagi o'rni hamda uning yallig'lanish kasalliklaridagi patofiziologik ahamiyatiga qaratilgan. TDAG8 asosan gematopoetik hujayralarda, xususan, makrofaglar va neytrofillarda yuqori darajada ifodalanadi va asosan Gs oqsili orqali signal uzatib, hujayra ichidagi siklik adenozin monofosfat (cAMP) darajasini oshiradi. So'nggi tadqiqotlar shuni korsatadiki, TDAG8 yallig'lanish muhitidagi kislotali stimulni qabul qilib, neytrofillarning yashash davomiyligi, apoptozga chidamliligi, migratsiya faolligi va sitokin ishlab chiqarish qobiliyatini modulyatsiya qiladi. Ayniqsa, TDAG8 orqali amalga oshadigan signal yo'li neytrofillarning yallig'lanish o'chog'ida uzoq vaqt yashab qolishi va to'qimalarni shikastlashi mumkin bo'lgan "sitotoksik" fenotipdan, yallig'lanishni cheklovchi va to'qima gomeostazini tiklovchi "regulyator" fenotipga o'tishida muhim rol o'ynashi aniqlangan. Ushbu maqolada, 2015–2025-yillar oralig'ida nashr etilgan ilmiy tadqiqotlar asosida, TDAG8 retseptorining molekulyar mexanizmlari, uning neytrofil biologiyasidagi o'rni va yallig'lanishli ichak kasalliklari (YIK), o'pka kasalliklari hamda neyroyallig'lanishdagi roli batafsil muhokama qilinadi. Shuningdek, TDAG8 ni terapevtik maqsadda qo'llash istiqbollari va bu boradagi muammolar tahlil qilinadi. Ushbu sohadagi bilimlarning chuqurlashishi, yallig'lanish kasalliklarini davolashda yangi strategiyalarni ishlab chiqishga xizmat qilishi mumkin [1, 4, 5].
GPR65, TDAG8, proton-sezuvchi retseptorlar, pH-signal, neytrofil fenotipi, yallig'lanish, asidoz, neytrofil apoptozi, yallig'lanishli ichak kasalliklari, cAMP signal yo'li [1, 4, 7].
NEYTROFIL ELASTAZA, MIELOPEROKSIDAZA VA PROTE AZALARNING PH GA BOG‘LIQ FAOLLIGI VA TO‘QIMA SHIKASTLANISHI MEXANIZMLARI
Neytrofillar organizmning tug‘ma immun tizimining asosiy hujayralari bo‘lib, ular infeksiyalarga qarshi kurashda birinchi darajali himoya vazifasini bajaradi. Ushbu hujayralarning azurofil granulalarida joylashgan neytrofil elastaza (NE), mieloperoksidaza (MPO) va boshqa serin proteazalar (katepsin G, proteinaz 3) patogenlarni yo‘q qilishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Biroq, ushbu fermentlarning nazoratsiz faollashuvi va hujayradan tashqari muhitga chiqarilishi to‘qimalarning shikastlanishiga olib keladigan asosiy patogenetik omillardan biri hisoblanadi. Mazkur maqolada neytrofil fermentlari faolligining pH ga bog‘liqligi va bu bog‘liqlikning to‘qima shikastlanish mexanizmlaridagi o‘rni zamonaviy ilmiy tadqiqotlar asosida tahlil qilingan. NE uchun optimal faollik neytral va ishqoriy pH (7.5-8.5) oralig‘ida kuzatiladi, kislotali muhitda esa uning faolligi keskin pasayadi . MPO ning asosiy vazifasi vodorod peroksid (H₂O₂) va xlor ionlari (Cl⁻) ishtirokida gipoxlorid kislota (HOCl) sintez qilishdan iborat. MPO faolligi uchun optimal pH oralig‘i 5.0 dan 6.5 gacha bo‘lib, bu fagolizosomalar ichidagi kislotali muhitga mos keladi [citation:2, citation:7]. Hujayradan tashqari neytral pH da MPO ning HOCl hosil qilish samaradorligi pasayadi va ferment tez inaktivatsiyaga uchraydi. So‘nggi yillarda olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yallig‘lanish o‘chog‘idagi pH dinamik o‘zgarishlar (masalan, to‘qima atsidozi) ushbu fermentlarning faolligiga bevosita ta'sir qiladi. Kislotali muhitda MPO faolligi saqlanib qolgan holda, NE faolligi inhibe bo‘ladi. Bu esa turli patologik holatlarda (revmatoid artrit, periodontit, o‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi) to‘qima destruksiyasining turli darajada namoyon bo‘lishini tushuntirishga yordam beradi [citation:3, citation:5]. MPO va NE o‘rtasidagi o‘zaro sinergik ta'sir alohida ahamiyatga ega: MPO tomonidan ishlab chiqarilgan HOCl nafaqat mikroorganizmlarni o‘ldiradi, balki to‘qimalarning proteaza ingibitorlarini (masalan, α1-antitripsinni) oksidlab, ularning faolligini pasaytiradi. Bu esa proteolitik fermentlarning to‘qimalarga destruktiv ta'sirini kuchaytiradi . Ushbu mexanizm ayniqsa o‘pka amfizemi patogenezida muhim hisoblanadi. Yallig‘lanish hududida neytrofillardan ajralib chiqqan MPO qon plazmasi oqsillari va hujayra membranalari bilan o‘zaro ta'sirga kirishadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatganki, MPO eritrotsitlar membranasidagi band 3 oqsili va glikoforinlar bilan bog‘lanib, hujayralarning deformatsiyalanish qobiliyatini pasaytiradi va ularning osmotik rezistentligini o‘zgartiradi . Bu esa mikrosirkulyatsiya buzilishlariga olib keladi. NE esa bazal membrana va hujayradan tashqari matriksning asosiy komponentlarini (elastin, kollagen, fibronektin, laminin) parchalaydi. NE ning matriks metalloproteazalarini (MMP) faollashtirish qobiliyati uning destruktiv ta'sirini yanada kuchaytiradi. Zamonaviy konsepsiyaga ko‘ra, neytrofil proteazalarining patologik ta'siri nafaqat ularning miqdoriga, balki yallig‘lanish o‘chog‘idagi mikromuhit (pH, ion kuchi, redoks-potensial) xususiyatlariga ham bog‘liq. Xususan, K⁺ ionlarining oqimi neytrofillar faollashuvida muhim signal mexanizmi bo‘lib, granulalardan proteazalarning ajralib chiqishini va ularning antimikrob faolligini ta'minlaydi . Shunday qilib, neytrofil fermentlari faolligining pH ga bog‘liqligi ikkilamchi to‘qima shikastlanishining oldini olishga qaratilgan fiziologik mexanizm sifatida ham, surunkali yallig‘lanish kasalliklarida patologik destruksiyaning kuchayishiga olib keluvchi omil sifatida ham namoyon bo‘lishi mumkin. Ushbu fermentlarning pH-optimallik xususiyatlarini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan terapevtik strategiyalar (masalan, mahalliy pH ni modulyatsiya qilish yoki fermentlar faolligini selektiv blokirovka qilish) yallig‘lanish bilan kechadigan kasalliklarni davolashda istiqbolli yo‘nalish hisoblanadi.
neytrofil elastaza, mieloperoksidaza, pH optimalligi, to‘qima shikastlanishi, proteolitik fermentlar, yallig‘lanish, oksidlovchi stress, serin proteazalar, hujayradan tashqari matriks, α1-antitripsin.
MITOXONDRIAL ROS VA PH: NETOZNING NADPH-OKSIDAZADAN MUSTAQIL YO'LLARI
Neytrofillar tug'ma immunitetning asosiy hujayralari bo'lib, patogenlarni yo'q qilish uchun fagotsitoz, degranulyatsiya va neytrofilli hujayradan tashqari tuzoqlar (NETs) hosil qilish kabi mexanizmlardan foydalanadi. NETlar - bu xromatin va granulalardan olingan antimikrob oqsillardan tashkil topgan tarmoq strukturalari bo'lib, ular patogenlarni ushlaydi va zararsizlantiradi. Ushbu strukturaning hosil bo'lish jarayoni NEToz deb ataladi. Dastlabki tadqiqotlar NETozni asosan NADPH-oksidaza (NOX) fermenti tomonidan ishlab chiqarilgan reaktiv kislorod turlari (ROS) bilan bog'lagan bo'lsa-da, so'nggi o'n yillikdagi ilmiy yutuqlar NOXdan mustaqil bo'lgan, mitoxondrial ROS (mtROS) ga asoslangan muhim yo'llarni ochib berdi. Ushbu maqola mitoxondriyalar va hujayra ichidagi pH omilining NOXdan mustaqil NEToz jarayonidagi markaziy roliga bag'ishlangan. Mitoxondriyal ROS nafaqat metabolik chiqindi mahsulot, balki hujayra signalizatsiyasining muhim vositachisi ekanligi aniqlangan. Kaltsiy ionoforlari (A23187, ionomisin) yoki ultrabinafsha (UV) nurlanish kabi steril yallig'lanish qo'zg'atuvchilari neytrofillarda mtROS ishlab chiqarilishini kuchaytiradi. Ushbu mtROS to'planishi xromatin decondensatsiyasi va NETlarning chiqarilishi bilan yakunlanadigan kaskadli reaksiyalarni boshlaydi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, hujayra ichidagi pH darajasi ushbu jarayonning asosiy regulyatorlaridan biridir. Ishqoriy muhit (yuqori pH) kaltsiy ionlarining hujayra ichiga kirishini tezlashtiradi va mitoxondriyada ROS ishlab chiqarishni sezilarli darajada oshiradi. Bu, o'z navbatida, PAD4 (peptidilarginin deiminaza 4) fermenti faolligini oshirib, giston H3 sitrullinlanishiga (CitH3) olib keladi. Sitrullinlanish xromatin tuzilishini bo'shashtiradi. Shu bilan birga, yuqori pH ta'sirida gistonlarning parchalanishi ham kuchayadi. Ayniqsa, yuqori darajadagi mtROS to'planishi yadro DNKsida oksidlovchi stressni keltirib chiqaradi, natijada 8-oksoguanin (8-oxoG) kabi DNK shikastlanish belgilari paydo bo'ladi. Bu shikastlanish DNKni qayta tiklash mexanizmlarini, xususan, bazalarni eksizion qayta tiklash (BER) tizimini faollashtiradi. Azzouz va boshqalarning 2023-2024 yillardagi kashfiyotlari shuni ko'rsatdiki, BER jarayonining dastlabki bosqichlari (DNKda nish hosil bo'lishigacha bo'lgan qadamlar) UV nurlanish va mtROS orqali amalga oshadigan NEToz uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Shunday qilib, mtROS va pH o'rtasidagi o'zaro bog'liqlik NOXdan mustaqil NETozning asosiy mexanizmi hisoblanadi. Ushbu yo'llarning patologik ahamiyati jigar sirrozi, otoimmün kasalliklar va metabolik buzuqliklarda namoyon bo'ladi. Masalan, jigar sirrozida trombotsitlar tomonidan qo'zg'atilgan mtROS ishlab chiqarilishi NETlar hosil bo'lishini kuchaytirib, giperkoagulyatsion holatga sabab bo'ladi. Ushbu maqolada mtROS va pH ning NOXdan mustaqil NETozdagi integratsiyalashgan roli, ularning molekulyar mexanizmlari va turli kasalliklardagi patofiziologik ahamiyati tahlil qilinadi.
Neytrofilli hujayradan tashqari tuzoqlar, mitoxondrial reaktiv kislorod turlari, pH, NADPH-oksidaza, PAD4, giston sitrullinlanishi, DNK shikastlanishi, bazalarni eksizion qayta tiklash, steril yallig'lanish, apoptoz.