UMUMIY O‘RTA TA’LIM MUASSASALARI DIREKTORLARI BOSHQARUV KOMPETENSIYASINING KOMPONENTLARI MEZONLARI VA 24 INDIKATORLI BAHOLASH TIZIMI
Keywords:
maktab direktori, boshqaruv kompetensiyasi, xalqaro baholash dasturlari, baholash mezoni, indikator, analitik rubrika, dalillarga asoslangan boshqaruv, pedagogik liderlikAbstract
Maqolada umumiy o‘rta ta’lim muassasasi direktorining boshqaruv kompetensiyasini xalqaro baholash dasturlari ma’lumotlaridan dalillarga asoslangan boshqaruvda foydalanish qobiliyati sifatida operatsionlashtirish muammosi tadqiq etildi. Tadqiqotning maqsadi mazkur kompetensiyaning komponentlari va mezonlarini aniqlashtirish hamda kuzatiladigan kasbiy harakatlarga asoslangan 24 indikatorli analitik baholash tizimini ishlab chiqishdan iborat. Nazariy-konstruktiv tadqiqotda 24 ta normativ, metodologik va ilmiy manba maqsadli tanlanib, qiyosiy kontent-tahlil, funksional dekompozitsiya va konstrukt xaritalash usullari qo‘llandi. Natijada strategik-prognostik, pedagogik liderlik, axborot-tahliliy, tashkiliy-kommunikativ, innovatsion-raqamli va monitoring-refleksiv komponentlardan iborat olti mezonli tuzilma asoslandi. Har bir mezon to‘rtta kuzatiladigan indikator, besh turdagi dalil manbasi va 0 dan 3 ballgacha bo‘lgan to‘rt darajali analitik rubrika bilan bog‘landi. Mezonlar kesimidagi profilni birlamchi, 0 dan 72 ballgacha bo‘lgan umumiy indeksni ikkilamchi natija sifatida talqin qilish hamda past mezon natijasini yuqori natija bilan yashirmaydigan kompensatsiyani cheklash qoidasi taklif qilindi. Tizim direktorlarni diagnostika qilish, rivojlantirish dasturini individuallashtirish va qayta aloqani dalil bilan bog‘lash uchun xizmat qiladi. Taklif etilgan chegaralar nazariy bo‘lib, keyingi ekspert va empirik validatsiyani talab etadi.
References
1. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Davlat umumiy o‘rta ta’lim muassasalari direktori lavozimiga nomzodlarni menejerlik o‘quv kurslarida o‘qitish va ularga menejerlik sertifikatini berish tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida: 2023-yil 25-dekabrdagi 681-son qaror. URL: https://lex.uz/uz/docs/-6705811.
2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Maktabgacha va maktab ta’limi xodimlarining uzluksiz kasbiy rivojlantirish tizimini takomillashtirish to‘g‘risida: 2024-yil 20-dekabrdagi 867-son qaror. URL: https://lex.uz/uz/docs/-7271575.
3. OECD. PISA 2025 Assessment and Analytical Framework. Paris: OECD Publishing, 2026. https://doi.org/10.1787/86c36975-en.
4. OECD. Results from TALIS 2024: The State of Teaching. Paris: OECD Publishing, 2025. 306 p. https://doi.org/10.1787/90df6235-en.
5. UNESCO. Global Education Monitoring Report 2024/5: Leadership in Education: Lead for Learning. Paris: UNESCO, 2024.
6. Australian Institute for Teaching and School Leadership. Australian Professional Standard for Principals and the Leadership Profiles. Melbourne: AITSL, 2014.
7. National Policy Board for Educational Administration. Professional Standards for Educational Leaders 2015. Reston, VA: NPBEA, 2015.
8. American Educational Research Association, American Psychological Association, National Council on Measurement in Education. Standards for Educational and Psychological Testing. Washington, DC: AERA, 2014.
9. Djurayev R.X., Turg‘unov S.T. Ta’lim menejmenti. Toshkent: Voris-nashriyot, 2012. 168 b.
10. Muslimov N.A., Usmonboyeva M.H., Sayfurov D.M., To‘rayev A.B. Pedagogik kompetentlik va kreativlik asoslari. Toshkent: Sano-standart, 2015. 120 b.
11. Abdullayeva Sh.A. Pedagogik diagnostika. Toshkent: Innovatsiya-Ziyo, 2021. 230 b.
12. Axmedov M.U. Xalq ta’limi tizimida ta’lim sifati monitoringini amaliyotga joriy etish texnologiyasi // Ta’lim va innovatsion tadqiqotlar. 2023. № 5. B. 118–123.
13. Axmedov M.U. Качество среднего образования как педагогическая проблема // Образование и инновационные исследования. 2023. № 10. С. 89–92.
14. Axmedov M.U. Umumta’lim maktab direktorlarining malakasini oshirishda ta’lim sifati monitoringini takomillashtirish: monografiya. Toshkent: Olam Print, 2025.
15. Boyatzis R.E. The Competent Manager: A Model for Effective Performance. New York: John Wiley and Sons, 1982. 308 p.
16. McClelland D.C. Testing for Competence Rather Than for Intelligence // American Psychologist. 1973. Vol. 28, No. 1. P. 1–14. https://doi.org/10.1037/h0034092.
17. Goldring E., Porter A.C., Murphy J., Elliott S.N., Cravens X. Assessing Learning-Centered Leadership: Connections to Research, Professional Standards, and Current Practices // Leadership and Policy in Schools. 2009. Vol. 8, No. 1. P. 1–36. https://doi.org/10.1080/15700760802014951.
18. Leithwood K., Harris A., Hopkins D. Seven Strong Claims About Successful School Leadership Revisited // School Leadership and Management. 2020. Vol. 40, No. 1. P. 5–22. https://doi.org/10.1080/13632434.2019.1596077.
19. Hallinger P., Murphy J. Assessing the Instructional Management Behavior of Principals // The Elementary School Journal. 1985. Vol. 86, No. 2. P. 217–247. https://doi.org/10.1086/461445.
20. Hallinger P., Wang W.C., Chen C.W., Li D. Assessing Instructional Leadership with the Principal Instructional Management Rating Scale. Cham: Springer, 2015. https://doi.org/10.1007/978-3-319-15533-3.
21. Mandinach E.B., Gummer E.S. Data Literacy for Educators: Making It Count in Teacher Preparation and Practice. New York: Teachers College Press, 2016. 176 p.
22. Schildkamp K. Data-Based Decision-Making for School Improvement: Research Insights and Gaps // Educational Research. 2019. Vol. 61, No. 3. P. 257–273. https://doi.org/10.1080/00131881.2019.1625716.
23. Schildkamp K., Poortman C.L., Ebbeler J., Pieters J.M. How School Leaders Can Build Effective Data Teams: Five Building Blocks for a New Wave of Data-Informed Decision Making // Journal of Educational Change. 2019. Vol. 20. P. 283–325. https://doi.org/10.1007/s10833-019-09345-3.
24. DeVellis R.F., Thorpe C.T. Scale Development: Theory and Applications. 5th ed. Thousand Oaks, CA: SAGE, 2021. 320 p.