TASAVVUF TA’LIMOTINING TARIXIY SHAKLLANISHI VA ASOSIY G’OYALARI

Abstract

Ushbu maqolada tasavvuf ta’limotining tarixiy shakllanish jarayoni, uning ma’naviy-falsafiy ildizlari va asosiy g‘oyalari ilmiy manbalar asosida tahlil etiladi. Tadqiqotning dastlabki qismida tasavvufning islom ma’naviyati tarixidagi o‘rni, uning shakllanishiga ta’sir ko‘rsatgan diniy, ijtimoiy va madaniy omillar hamda bugungi globallashuv sharoitida ushbu ta’limotning yoshlar tarbiyasidagi ahamiyati yoritilgan. Maqola tasavvufning VIII–IX asrlardagi zuhd harakati va ilk sufiya namoyandalarining ma’naviy qarashlaridan boshlab, X–XII asrlarda yuzaga kelgan ilmiy-falsafiy maktablar, tariqatlarning shakllanishi va jamiyat taraqqiyotidagi o‘rnini izchil o‘rganadi. Shuningdek, Movarounnahr va Turkiston zaminida Yassaviya va Naqshbandiya tariqatlarining paydo bo‘lishi, Ahmad Yassaviy va Bahouddin Naqshbandning g‘oyalari, ularning ma’naviy-ma’rifiy merosi alohida ilmiy asosda tahlil qilingan.

Maqolada tasavvuf ta’limotining asosiy g‘oyalari — nafsni poklash (tazkiya), ruhiy kamolotga intilish, Allohga muhabbat, ma’rifatga yetishish, sabr, qanoat, halollik, adolat kabi qadriyatlar tizimli ravishda yoritilib, ularning inson shaxsini shakllantirishdagi o‘rni ochib beriladi. Zikr, riyozat, ruhiy intizom, ichki uyg‘onish kabi amaliy faoliyatlar tasavvufning ma’naviy mazmunini boyituvchi asosiy unsurlar sifatida tahlil qilinadi.

Tadqiqotning ilmiy yangiligi tasavvuf ta’limotining pedagogik jihatlari, xususan, yosh avlodni ma’naviy barkamollikka yetaklovchi g‘oyalar, ma’naviy immunitetni shakllantirish, bag‘rikenglik, xushmuomalalik va mehr-oqibatni tarbiyalashdagi o‘rnini tahlil qilish bilan belgilanadi. Shuningdek, hozirgi kunda O‘zbekistonda ma’naviy-ma’rifiy sohada amalga oshirilayotgan islohotlar, tasavvuf merosini qayta tadqiq etish va jamoatchilik ongiga singdirish bo‘yicha olib borilayotgan siyosiy-ijtimoiy jarayonlar bilan bog‘liqligi ham ko‘rsatib beriladi.

Olingan ilmiy natijalar tasavvufning nafaqat diniy-amaliy yo‘nalish, balki kengqamrovli falsafiy, ruhiy-axloqiy va pedagogik tizim sifatidagi ahamiyatini ko‘rsatadi. Mazkur maqola tasavvuf tarixini chuqur o‘rganishga, uning zamonaviy jamiyat tarbiyasidagi o‘rni va ma’naviy barqarorlikni ta’minlashdagi ahamiyatini ilmiy asosda yoritishga xizmat qiladi.