BOLALARDA AUTIZM SPEKTRINING BUZILISHI NATIJASIDA NUTQ SHAKLLANISHIDAGI NUQSONLARNING KELIB CHIQISHI: DIZARTRIYA HAMDA ALLALIYA VA ULARNI KORREKSIYA QILISH IMKONIYATLARI
Keywords:
Autizm spektrining buzilishi, nutq rivojlanishi, dizartriya, allaliya, logopedik korreksiya, muloqot buzilishi, erta aralashuv, Rasmli Almashish Muloqot Tizimi, sensor integratsiya.Abstract
Autizm spektrining buzilishi boʻlgan bolalarda nutq va muloqot buzilishlari eng koʻp uchraydigan va reabilitatsiyani murakkablashtiradigan asoratlardan hisoblanadi. Ushbu maqolada autizm fonida rivojlanadigan ikkita asosiy nutq buzilishi — dizartriya va allaliyaning patofiziologik kelib chiqishi, klinik belgilari va farqlovchi tashxisi chuqur tahli qilinadi. Tadqiqot shuni koʻrsatadiki, bu buzilishlar nafaqat periferik artikulyatsiya yoki nutqning kechikishi, balki miyaning neyron aloqalaridagi murakkab funksiyaning buzilishi, sensor integratsiya muammolari va ijtimoiy motivatsiyaning yetishmasligi bilan bogʻliq. Adabiyotlarni tahli qilish asosida ishlab chiqilgan korreksiya dasturi koʻp tarmoqli yondashuvni oʻz ichiga oladi: individual logopedik mashqlar, vizual qoʻllab-quvvatlash tizimlari (Rasmli Almashish Muloqot Tizimi), sensor va jismoniy terapiya, shuningdek, ota-onalarni faol jalb qilish. Erta aralashuv (uch yoshgacha) va nutq terapiyasining izchil davomiyligi nutq funksiyalarini sezilarli darajada yaxshilashga olib keladi. Natijalar shuni koʻrsatadiki, autizm spektrining buzilishi boʻlgan bolalarda nutq nuqsonlarini muvaffaqiyatli korreksiya qilish uchun buzilishning neyrobiologik asoslarini hisobga olgan holda shaxsiylashtirilgan, funksional va muloqotga yoʻnaltirilgan yondashuv zarur.
References
1. Autizm. (2025, sentyabr 27). Vikipediya. https://uz.wikipedia.org/wiki/Autizm
2. Apollo Hospitals. "Autism: Causes, Symptoms, Diagnosis and Treatment." https://www.apollohospitals.com/uz/health-library/autism-causes-symptoms-diagnosis-and-treatment (Kirishda muammo mavjud).
3. Ismoilov A., Rahimova D. “Bolalar nutqidagi buzilishlar va ularni korreksiya qilish asoslari.” – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2019. – 120-145-betlar.
4. Yoʻldosheva G. “Dizartriya va allaliya: tashxis va logopedik yondashuvlar.” Toshkent: Fan, 2017. – 67-89-betlar.
5. Oʻzbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi “Maxsus ta’lim muassasalari uchun metodik qoʻllanma.” – Toshkent, 2020. – 45-60-betlar.
6. Sharipova F. “Autizmli bolalarda muloqot va ijtimoiy koʻnikmalarni rivojlantirish.” Toshkent: Ma’naviyat, 2018. – 88-102-betlar.
7. American Psychiatric Association. “Ruhiy kasalliklarning tashxis va statistik qoʻllanmasi (DSM-5).” — Washington, 2013. – 50-59-betlar.
8. Lebedinskaya K.S. “Bolalarda autizm.” Moskva: Meditsina, 2011. – 200-215-betlar.
9. Nikolskaia O.S., Baenskaia E.R., Libling M.M. “ Autizm bilan ogʻrigan bolalar va oʻsmirlar.” Moskva: Terevinf, 2017. – 150-170-betlar.
