“So‘ngi Ilmiy tadqiqotlar nazariyasi” mualliflarga o'zlarining asl tadqiqot maqolalarini barcha sohalarda nashr etish imkoniyatini beradi. Mazkur jurnal- bu bir oyda bir marta ko'rib chiqiladigan ochiq kirish jurnalidir. ISSN (Online): 2181-4600 SJIF Impact Factor (2024):6.504
ОБУЧЕНИЕ МЛАДШИХ ШКОЛЬНИКОВ ЧИСЛАМ И АРИФМЕТИЧЕСКИМ ПОНЯТИЯМ ЧЕРЕЗ ПРИМЕРЫ ИЗ ПОВСЕДНЕВНОЙ ЖИЗНИ
Эффективное обучение числам и арифметическим понятиям в начальной школе играет ключевую роль в развитии мыслительных способностей детей, их навыков счета и восприятия повседневных ситуаций. В данной статье анализируются методы преподавания чисел и арифметических понятий через примеры из повседневной жизни. Рассматривается эффективность использования реальных жизненных ситуаций, объектов и интерактивных средств в учебном процессе, а также влияние этих методов на усвоение математических понятий детьми.
Начальное образование, математика, числа, арифметические понятия, примеры из повседневной жизни, навыки счета, интерактивные методы.
QADIMIY QO‘LYOZMALARDAGI ZARARLANISH TURLARI VA KOMPLEKS RESTAVRATSIYA YONDASHUVLARI
Ushbu ilmiy maqolada qadimiy qoʻlyozmalarning uch asosiy zarar turkumi - biologik, mexanik va kimyoviy buzilishlar har tomonlama tahlil qilingan. Qoʻlyozma materiallarining tabiiy tarkibi, ularning yemirilish sabablari, zarar koʻlamining ilmiy baholanishi hamda zamonaviy restavratsiya va konservatsiya usullarining qoʻllanilishi yoritilgan. Tadqiqotda xalqaro standartlar va amaliyotlar asosida qoʻlyozmalarni diagnostika qilish, iqlimiy boshqaruv, profilaktik saqlash va restavratsiyaning kompleks yondashuvlari yoritib berilgan. Maqola qo‘lyozmalarni asrash va tiklash bilan shug‘ullanuvchi mutaxassislar, arxivshunoslar, kitobshunoslar va restavratorlar uchun muhim ilmiy manba hisoblanadi.
qadimiy qoʻlyozmalar; biologik buzilishlar; mexanik buzilishlar; kimyoviy yemirilish; qoʻlyozma materiallari; diagnostika; restavratsiya; konservatsiya; deasidifikatsiya; profilaktik saqlash; iqlimiy boshqaruv; arxivshunoslik; kitobshunoslik.
BOLALAR FOLKLORIDA RAMZLARNING BADIIY VA TARBIYAVIY IFODASI
Ushbu maqolada bolalar folklori janrlarida ramzlarning badiiy tafakkur va tarbiya vositasi sifatidagi o‘rni tahlil qilinadi. Xususan, topishmoq, ertak, sanama, o‘yin qo‘shiqlari hamda allalarda uchraydigan ramziy obrazlar bolalar dunyoqarashi va estetik idrokini shakllantirishdagi ahamiyati nuqtayi nazaridan yoritiladi. Tadqiqot jarayonida folklorshunoslikda shakllangan nazariy qarashlar umumlashtirilib, mustaqil ilmiy xulosalar ilgari suriladi.
bolalar folklori, ramziy obraz, simvolika, xalq og‘zaki ijodi, estetik tarbiya.
MONTESQUIEU’S LEGAL DOCTRINES: HISTORICAL FOUNDATIONS, COMPARATIVE PERSPECTIVES, AND CONTEMPORARY RELEVANCE IN CENTRAL ASIA
This article examines Charles-Louis de Montesquieu’s legal doctrines as a foundational stage in the development of modern constitutionalism and comparative legal theory. Special attention is given to his concepts of the “spirit of laws,” the doctrine of separation of powers, political liberty, and his critique of despotism. The study emphasizes Montesquieu’s methodological approach, which integrates historical, social, moral, and geographical contexts, and highlights the relevance of his theories in contemporary constitutional design. Comparative historical examples from France, England, and Central Asia illustrate the practical application of Montesquieu’s principles. Contemporary developments in Uzbekistan and Kazakhstan demonstrate the enduring significance of separation of powers, judicial independence, and legal contextualization. The article concludes that Montesquieu’s doctrines remain essential for understanding and safeguarding the rule of law in diverse societies undergoing political and legal transformation.
Montesquieu; separation of powers; rule of law; political liberty; despotism; constitutionalism; comparative legal theory; Central Asia; Uzbekistan; Kazakhstan.
MAKTABGACHA TA’LIMDA “GAMIFISATION” (O‘YINLASHTIRISH) TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGI.
Ushbu maqolada maktabgacha ta’lim jarayonida “gamifikatsiya” — o‘yin elementlarini ta’limga integratsiya qilish texnologiyalaridan foydalanishning samaradorligi ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘yinlashtirish bolalarning bilish faoliyatini faollashtiradi, motivatsiyasini kuchaytiradi, ijtimoiy-emotsional rivojlanishini qo‘llab-quvvatlaydi hamda pedagogik jarayonni samarali tashkil etishga xizmat qiladi. Gamifikatsiya maktabgacha yoshdagi bolalarning tabiiy o‘yin ehtiyojiga asoslangan holda ta’lim sifatini oshiruvchi innovatsion texnologiya sifatida namoyon bo‘ladi.
gamifikatsiya,o‘yinlashtirish texnologiyalari,maktabgacha ta’lim ,ta’lim motivatsiyasi, raqamli pedagogika, o‘yin elementlari, bolalar rivojlanishi, o‘quv jarayoni samaradorligi.
COMPUTER GRAPHICS-BASED SYSTEM FOR VISUAL DIAGNOSIS OF MEDICAL DATA
The increasing volume and complexity of medical imaging data from CT, MRI, and PET pose challenges for accurate and efficient diagnosis. This study presents an integrated visual diagnostic system based on computer graphics principles. The system consists of three modules: data processing for image standardization and segmentation, visualization for interactive 2D/3D modeling using the Marching Cubes algorithm, and an interactive communication module supporting VR/AR interfaces. The system was evaluated on 450 retrospective images from public (TCIA) and local datasets focusing on breast and liver pathologies. The results showed a tumor detection precision of 93.5% and sensitivity of 90.8%. A user study involving ten clinicians demonstrated a 40% reduction in diagnostic time and confirmed the system’s effectiveness in understanding complex anatomical relationships, particularly for surgical planning. The findings indicate that computer graphics–based visual diagnostic systems can significantly enhance diagnostic accuracy, efficiency, and clinical communication.
Medical Imaging, 3D Visualization, Computer-Aided Diagnosis, Image Segmentation, Clinical Decision Support, Augmented Reality, Digital Diagnostics, Human-Computer Interaction, Diagnostic Accuracy, Visual Analytics
NEYTROFIL KEMOTAKSISI VA PH MUHIT ASIDOZ VA ALKALOZ SHAROITIDA PH-GRADIENTLARINING MIGRATSIYAGA TA’SIRI – KENG SHARXLI ILMIY MAQOLA
Neytrofillar, tabiiy immunitetning asosiy hujayralari sifatida, yallig‘lanish o‘chog‘iga tez migratsiya qilish uchun kemotaktik signallarni aniq qabul qilishga va ularga javob berishga qodir. Ushbu jarayonda atrofdagi pH muhitning o‘zgarishi muhim rol o‘ynaydi. Asidoz va alkaloz kabi patofiziologik holatlar ko‘pincha surunkali yallig‘lanish, sepsis, o‘smalar va metabolik buzilishlar bilan birga kechadi, bu esa to‘qimalarda va hujayralararo muhitda normal fiziologik diapazondan (7.35-7.45) sezilarli og‘ishlarga olib keladi. Ushbu maqola 2015-2025-yillar oralig‘ida o‘tkazilgan tadqiqotlar natijalariga tayanib, neytrofillarning kemotaktik migratsiyasiga tashqi pH o‘zgarishlarining va pH-gradientlarining (masalan, yallig‘lanish o‘chog‘ining kislotali yoki ishorali muhiti) ta‘sirini chuqur tahlil qiladi. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, yengil asidoz (pH ≈ 6.5-7.0) ko‘plab kemoatraktantlarga nisbatan neytrofil migratsiyasi va polarizatsiyasini kuchaytirishi mumkin, bu ehtimol protonli kanallar (masalan, ASIC va NHE1), G-ushlanma oqsillari bilan bog‘liq retseptorlar va hujayra skeleti oqsillari faolligining o‘zgarishi orqali amalga oshadi. Biroq, chuqur asidoz (pH < 6.5) hujayra energetik metabolizmining buzilishi, apoptosning faollashuvi va adhezyon molekulalarining ifodasining pasayishi tufayli kemotaksisni susaytirishi yoki to‘liq blokirovka qilishi mumkin. Aksincha, alkaloz (pH > 7.8) odatda neytrofil faolligini pasaytiradi, lekin ba‘zi sharoitlarda migratsiya yo‘llarining modulyatsiyasiga olib kelishi mumkin. Ushbu sharh shuningdek, pH-gradientlarni qayta ishlash uchun neytrofillarning molekulyar mexanizmlarini, shu jumladan pH sezgir retseptorlar va transporterlarni, shuningdek, klinik ahamiyatni, masalan, o‘smalar mikro-muhiti va kritik holatlardagi bemorlarni davolashda ushbu bilimlardan foydalanish imkoniyatlarini muhokama qiladi. pH muhitini nazorat qilish yangi terapevtik strategiyalarni, masalan, yallig‘lanishni cheklash yoki immun javobni kuchaytirish uchun ishlab chiqilishi mumkin.
neytrofil, kemotaksis, asidoz, alkaloz, pH-gradient, migratsiya, yallig‘lanish, immunitet, proton kanallari, mikro-muhit.
QON PH SILJISHINING NEYTROFIL FAGOTSITOZ VA FAGOLIZOSOMA KISLOTALANISHIGA TA’SIRI HUJAYRAVIY IMMUNITETNING ASOSIY MEXANIZMLARINI O‘RGANISH
Neytrofillar – bu tabiiy immunitetning asosiy hujayralari bo‘lib, ular o‘tkir yallig‘lanish jarayonida patogenlarni fagotsitoz qilish va yo‘q qilish orqali birinchi mudofaa chizig‘ini tashkil qiladi. Ushbu jarayonlarning samaradorligi ko‘plab omillarga bog‘liq bo‘lib, ulardan biri – atrof-muhitning kislotalilik darajasi yoki pHdir. Qon pH siljishi (asidoz yoki alkaloz) organizmning muhim homeostatik ko‘rsatkichi hisoblanib, u turli patologik holatlar (sepsis, shok, metabolik buzilishlar, nafas olish yetishmovchiligi) davrida kuzatiladi. So‘nggi o‘n yillikda o‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, qon pHning pastayishi (metabolik yoki nafas asidozi) neytrofillarning fagotsitoz qobiliyatiga, shuningdek, fagolizosomada sodir bo‘ladigan kislotalanish jarayoniga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Fagotsitoz – bu patogenlarni hujayra ichiga olish jarayoni, keyin esa ular fagolizosomalarda oksidlovchi va gidrolitik vositalar yordamida yo‘q qilinadi. Fagolizosomalarning yetarli darajada kislotalanishi – lizosomal fermentlar (masalan, katepsinlar, lizozim) faolligi va reaktiv kislorod turlari (RKT) ishlab chiqarish uchun zarur shart hisoblanadi. [1,2] Ushbu maqolada 2015-2025 yillar oralig‘ida e’lon qilingan ilmiy ishlar asosida qon pH siljishining neytrofil fagotsitoz faolligi va fagolizosoma kislotalanishining dinamikasi va funksional natijalariga ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, engil asidoz (pH 7.2-7.35) ba’zi fagotsitar funksiyalarni vaqtincha kuchaytirishi mumkin bo‘lsa-da, aniq va surunkali asidoz (pH <7.2) neytrofil yopishish, kemotaksis, fagotsitoz va o‘ldirish funksiyalarini sezilarli darajada susaytiradi, bu esa patogenlarni tozalashda pasayishga olib keladi. [3,4] Fagolizosoma kislotalanishi esa vakuolyar tip ATPazalarning (V-ATPaza) faolligiga bog‘liq bo‘lib, pH pasayishi bu pumpaning ishini buzishi va ion kanallarining funksiyasini o‘zgartirishi mumkin. [5] Natijada, bakterial patogenlarni yo‘q qilish samaradorligi kamayadi, bu esa infektsiyalarning og‘irlashishi va yallig‘lanishning surunkalashuviga olib kelishi mumkin. Ushbu sharhli maqola mavjud dalillarni umumlashtirib, klinik ahamiyatini ochib beradi va kelajakdagi tadqiqotlar yo‘nalishlarini belgilaydi. [6]
neytrofil, fagotsitoz, fagolizosoma, kislotalanish, qon pH, asidoz, metabolik buzilish, vakuolyar ATPaza, o‘z-o‘zini himoya, yallig‘lanish.
LEYKOTSITLAR, QON–MIYA TO‘SIG‘I BUZILISHI VA NO-REFLOW FENOMENINING SEREBROVASKULYAR PATOLOGIYALARDAGI ANATOMIK O‘RNI
Serebrovaskulyar kasalliklar, jumladan ishemik insult va o‘tkir miya qon aylanishi yetishmovchiligi, global miyali o‘lim va nogironlikning yetakchi sabablaridan biridir. So‘nggi o‘n yillikda klinik va eksperimental tadqiqotlar qon-miya to‘sig‘i (QMT) buzilishi va uni tiklashdan keyingi davrda sodir bo‘ladigan "no-reflow" fenomenining patogenetik muhimligini chuqur o‘rganishga qaratildi. Ushbu sharhli maqolaning maqsadi leykotsitlar, ayniqsa neytrofillar va monotsitlar/makrofaglar, QMT buzilishi, mikroinfarktlar rivojlanishi va no-reflow fenomenidagi anatomik va molekulyar mexanizmlarni, 2015-2025 yillar oralig‘ida chop etilgan eng so‘nggi ilmiy ma’lumotlar asosida tahlil qilishdan iborat. Maqolada leykotsitlarning faollashuvi, endotelga yopishishi va adgeziyasi, shuningdek ular tomonidan ishlab chiqariladigan sitokinlar, kimyoatraktantlar va reaktiv kislorod turlarining endotel disfunksiyasi, bazal membrana shikastlanishi, perisit apoptosiga olib kelishi va kapillyar darajasidagi obstruktsiyaga hissasi muhokama qilinadi. No-reflow hodisasi, ya’ni qon tomir to‘sig‘i olib tashlangandan keyin ham to‘liq reperfuzion oqim tiklanmasligi, nafaqat makrovaskulyar, balki mikrovaskulyar darajada ham, leykotsitlarning jismoniy blokirovkasi, mikrotromboz va vazogenik shish tufayli yuzaga kelishi tahlil qilinadi. Ushbu jarayonlarning anatomik asoslari: miyaning oq moddasidagi kapillyarlarning tuzilishi, astratsit oyoqchalarining dinamikasi va glymfatik tizim bilan o‘zaro ta’siri ko‘rib chiqiladi. Yaqindagi klinik va preklinik tadqiqotlar leykotsitlar bilan bog‘liq yo‘llarni nishonlash (masalan, P-selektin, ICAM-1, CD11b/CD18 integrinlari) no-reflow ni kamaytirish va neyroproteksiyani oshirish uchun yangi terapevtik strategiyalarni taklif qilishini ko‘rsatadi. Bu sharh ushbu murakkab jarayonlarni birlamchi anatomik o‘zgarishlar nuqtayi nazaridan tizimlashtirib, kelajakdagi tadqiqotlar uchun yo‘nalishlar va potensial klinik qo‘llash imkoniyatlarini taklif etadi. [1,2,3]
leykoitsit, neytrofil, makrofag, qon-miya to‘sig‘i, no-reflow fenomeni, mikrovaskulyar disfunksiya, serebrovaskulyar kasallik, ishemik insult, reperfuzion shikastlanish, mikroinfarkt.
MONOTSIT/MAKROFAG DISBALANSI VA ATEROSKLEROZ BLYASHKA BARQARORLIGI VA TOMIR LÜMENI TORAYISHIDAGI O‘ZGARISHLARNING PATOFIZIOLOGIK O‘RINLARI
Ateroskleroz – yurak-qon tomir kasalliklarining asosiy sababchisi bo‘lib, uning rivojlanishida yallig‘lanish jarayonlari, ayniqsa monotsitlar va makrofaglar faoliyatidagi disbalans muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu sharhli maqolada 2015-2025-yillarda chop etilgan zamonaviy ilmiy ma’lumotlar asosida ateroskleroz patogenezidagi monotsit/makrofag sistemasining barqarorligi buzilishining mexanizmlari, uning aterosklerotik blyashkaning tarkibi, barqarorligi va tomir lümeni torayishiga ta’siri chuqur tahli l qilinadi. Maqolada shuni ko‘rsatiladiki, periferik qondan monotsitlarning endotelial singdirilishi va keyingi makrofagga differensatsiyalanishi murakkab sitokin va kemokin signalizatsiyasi bilan tartibga solinadi. Ushbu jarayonda M1 (pro-yallig‘lanish) va M2 (anti-yallig‘lanish, yallig‘lanishni bartaraf etuvchi) makrofag fenotiplari o‘rtasidagi muvozanatning buzilishi, makrofaglarning oksidlangan lipoproteinflarni (masalan, oksLDL) samarasiz fagotsitoz qilishi (foam hujayralar hosil bo‘lishi) va apoptozga chidamliligining o‘zgarishi blyashkaning asosiy xususiyatlarini belgilaydi. Foam hujayralarning to‘planishi va apoptozi, shuningdek, makrofaglarning efferotsitoz (o‘lik hujayralarni olib tashlash) qobiliyatining pasayishi blyashka yadrosining kattalashishiga va yallig‘lanishning kuchayishiga olib keladi, natijada blyashka barqarorligi buziladi. Blyashka yirtilishi (rupturasi) yoki eroziyasi o‘tkir tomir o‘tkazmaydigan holatlar (infarkt, insult)ning asosiy sababidir. Maqolada, shuningdek, molekulyar tasvirlash usullari yordamida aniqlangan tomir devori qalinlashishi va lümen torayishining anatomik o‘zgarishlari dinamikasi, shu jumladan qayta qurilish (remodeling) jarayonlari ham ko‘rib chiqiladi. Yagona monotsit/makrofag disbalansining turli bosqichlari va klinik ogibatlarini aniqlash yangi diagnostika va terapevtik strategiyalarni ishlab chiqish uchun zarurdir [1,2,3].
Ateroskleroz, monotsit/makrofag disbalansi, M1/M2 fenotipi, blyashka barqarorligi, foam hujayralar, efferotsitoz, vaskulyar qayta qurilish, tomir lümeni torayishi, yallig‘lanish, apoptoz.
O‘SMALAR MIKRO-MUHITIDA LEYKOTSIT DISFUNKTSIYASI, ANORMAL ANGIOGENEZ, TOMIR MORFOLOGIYASINING BUZILISHI VA METASTAZNING ANATOMIK YO‘LLARI
Xavfli o‘smalar rivojlanishida o‘smalar mikro-muhiti (tumor microenvironment – TME) hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ushbu sharhli maqola so‘nggi o‘n yil (2015-2025) davomida o‘rganilgan TME ning asosiy komponentlari – immun tizim, qon tomirlari va ekstrasellyular matritsa o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirga, xususan, leykotsitlarning funktsional buzilishiga, anormal angiogenez jarayonlariga va shu asosda shakllanadigan tugun ichi tomir tizimining (intratumoral vasculature) morfologik va funktsional “anormallik”lariga e’tibor qaratadi. Maqolada immunitetning immunosupressiv holatga aylanishi, uning sabablari (masalan, mieloid kelib chiqishli supressiv hujayralar – MDSC, regulator T limfotsitlar – Treg, M2 makrofaglar) hamda bu holatning o‘sma rivojlanishi va davolashga chidamliligiga ta’siri muhokama qilinadi. Bundan tashqari, tangis-hipoksiya-indutse qilingan omillar (HIF-1α) tomonidan rag‘batlantiriladigan noto‘g‘ri tuzilgan, kavernoz va o‘tkazuvchanligi oshgan tomirlarning shakllanishi (abnormal angiogenesis), ularning perfuziya va bosim darajasidagi nuqsonlari, shuningdek, gemato-ensefalik to‘siq kabi fiziolojik to‘siqlarni buzishdagi roli chuqur tahlii qilinadi. Metastazlanishning anatomik yo‘llari – limfogen, gematogen va implantatsion yo‘llar, shu jumladan “seed and soil” nazariyasi doirasida metastatik uchrash joylarining spesifikligi, pre-metastatik mikro-muhitning shakllanishi va jarayonga TME komponentlarining hissasi, ayniqsa, ekstrasellyular vezikulalar va tomirlarning o‘tkazuvchanligi orqali saraton hujayralarining tarqalishi tahlil qilinadi. Yakun qismida, ushbu tushunchalar asosida ishlab chiqilgan yangi terapevtik strategiyalar – immunoterapiya, antiangiogen terapiya va ularning kombinatsiyalari, shuningdek, bo‘g‘in nuqtali davolash (targeted therapy) istiqbollari haqida xulosa kelitirilgan. Bu maqola ushbu sohada so‘nggi o‘n yil ichida to‘plangan bilimlarni umumlashtirib, saraton biologiyasi va onkologik klinik amaliyot o‘rtasidagi uzilgan bog‘lanishni mustahkamlashga qaratilgan. [1,2,3,4,5]
O‘smalar mikro-muhiti, Leykotsit disfunktsiyasi, Mieloid kelib chiqishli supressiv hujayralar (MDSC), Anormal angiogenez, Tomir anormalligi, Metastaz anatomiyasi, Pre-metastatik mikro-muhit, Immunoterapiya, Antiangiogen terapiya, Gemato-ensefalik to‘siq.
SEPSISDA LEYKOTSIT JAVOBINING IZDAN CHIQISHI, GLIKOKALIKSNING PARCHALANISHI, KAPILLYAR OQIM GETEROGENLIGI VA ORGAN PERFUZIYASINING ANATOMIK ASOSLARI
Sepsis va septik shok, butun dunyo bo‘ylab yo‘qotilgan hayotlar soni bo‘yicha asosiy sabablardan biri bo‘lib qolmoqda. Ushbu kasallikning fiziologik murakkabligi ko‘p qirrali jarayonlar: o‘tkir yallig‘lanishli javobning tartibsizligi, mikrotomirlar darajasida shikastlangan oqim va oxir-oqibat, to‘qima kislorod yetishmovchiligi tufayli poliorgan yetishmovchiligi (POY) rivojlanishida namoyon bo‘ladi. Ushbu maqolaning maqsadi, yallig‘lanishli jarayon va mikrosirkulyator disfunksiya o‘rtasidagi bog‘liqlikni, xususan, oqim leykotsitlari, endotelial glikokaliksning buzilishi, kapillyar oqimning geterogenligi va organ perfuziyasining natijalarini o‘rganishga qaratilgan. So‘nggi bir o‘n yillikdagi (2015-2025) keng qamrovli tadqiqotlar, leykotsitlarning faollashuvi va yopishishi (adgeziya) jarayonida endotelial glikokaliksning – tomir devorining asosiy himoya qatlamining hal qiluvchi rolini ko‘rsatdi. Glikokaliksning parchalanishi, sepsisning o‘tkir bosqichida sodir bo‘ladigan jarayon bo‘lib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri leykotsitlar va trombotsitlarning haddan tashqari faol adgeziyasiga, kapillyarlarda oqimning notekis (geterogen) bo‘lishiga, shu jumladan funksional kapillyarlar sonining keskin kamayishi (perfuziyalanmagan kapillyarlar sonining o‘sishi) va qon oqimining mikrodomenlarga qayta taqsimlanishiga olib keladi. Bu esa, hatto makrohemodinamik ko‘rsatkichlar (masalan, arterial bosim) barqarorlashganda ham, to‘qimalarning kislorod bilan yetarli ta’minlanmasligi (kritik kislorod yetishmovchiligi) sabab bo‘ladi. Ushbu sharhli maqola, ushbu patofiziologik o‘zaro bog‘liq hodisalarni chuqur tahli l qiladi, ularning asosiy anatomik va fiziologik mexanizmlarini, jumladan, sinapsimon kapillyarlar tizimi va o‘zaro mikrovaskulyar birliklarni (MVB) muhokama qiladi. Shuningdek, klinik diagnostika (masalan, sidikdagi glikokaliks parchalanish mahsulotlarining aniqlanishi) va yangi terapevtik strategiyalar (glikokaliksni muhofaza qilish va tiklash) uchun potentsial yo‘nalishlarni ko‘rib chiqadi. Maqolada, sepsisdagi mikrovaskulyar disfunksiyani yaxshiroq tushunish, individual organlarning etishmovchiligini prognozlash va shaxsiylashtirilgan gematologik va vazopressiv davolash sxemalarini ishlab chiqish uchun zarur ekanligi ta’kidlanadi.
Sepsis, endotelial glikokaliks, mikrosirkulyatsiya, kapillyar geterogenlik, leykotsit adgeziyasi, organ perfuziyasi, to‘qima kislorod yetishmovchiligi, sinapsimon kapillyarlar, mikrovaskulyar birlik, septik shok.
YANGI TEXNOLOGIYALAR PRIZMASIDA LEYKOTSIT–TOMIR O‘ZARO TA’SIRI, TOMIR ANATOMIYASINI QAYTA TALQIN QILISH
Tomir tizimi nafaqat qon oqimi, balki immun tizimning asosiy faol ishtirokchisi sifatida ham xizmat qiladi. Leykotsitlarning tomir devoridagi endoteliylar bilan o‘zaro ta’siri immun javob, yallig‘lanish va patologik jarayonlarni tartibga solishda markaziy o‘rin tutadi. An‘anaviy anatomik talqinlar tomirlarni statik, passiv strukturalar sifatida ko‘rib chiqgan bo‘lsa-da, yangi texnologiyalar ularning dinamik, heterojen va murakkab fiziologik vazifalarini ochib berdi. Ushbu sharhli maqolada single-cell RNK ketma-ketlashtirish (scRNA-seq), spatial transcriptomika, intravital mikroskopiya va organ-on-chip kabi innovatsion usullar yordamida so‘nggi o‘n yil ichida (2015-2025) erishilgan fundamental tushunchalarni qayta ko‘rib chiqamiz. Bu metodologiyalar leykotsit endotelyal adgeziyasini, migratsiyasini va signallashuvini nazorat qiluvchi molekulyar mexanizmlarni noan'anaviy aniqlik bilan ochib berdi, shuningdek, turli organlardagi tomirlarning tizimli funksional va fenotipik farqlarini (vaskulyar geografiya) aniqladi. Ushbu fanlararo yondashuv tomirlarni yallig‘lanish, o‘smalar, avtoimmun va yurak-qon tomir kasalliklarida o‘zgarishlar kontekstida qayta talqin qilish imkonini beradi, bu esa yangi terapevtik strategiyalar uchun asos bo‘lishi mumkin.
leykotsit endotelyal adgeziyasi, vaskulyar geografiya, single-cell omika, spatial transcriptomika, intravital mikroskopiya, organ-on-chip, endotelyal geterojenlik, immun-vaskulyar interfeys, yallig‘lanish, tomir barqarorligi.
BOLALARDA NEVROZ KASALLIGINING KELIB CHIQISH SABABLARI VA OQIBATLARI. TEKSHIRISH VA ZAMONAVIY DAVOLASH USULLARI
Ushbu ilmiy maqolada bolalik davridagi nevrozlar — asosiy sabablari, klinik kechishi, uzoq muddatli oqibatlari, diagnostikasi va zamonaviy davolash usullari chuqur tahli qilinadi. Bolaning o‘sish va rivojlanishi jarayonida psixologik omillar bilan o‘ziga xos yosh xususiyatlari o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir natijasida shakllanadigan bu funksional buzilishlar oila, maktab va jamiyat uchun jiddiy muammo hisoblanadi. Bolalik nevrozlari emotsional barqarorlikning buzilishi (tashvish, qo‘rquv, kayfiyat pasayishi), xulq-atvordagi o‘zgarishlar (agressiya, ortga tortilish) va somatovegetativ reaktsiyalar (uyqu, ovqatlanish, vegetativ belgilar) kombinatsiyasida namoyon bo‘ladi. Maqola bolalarda nevrozning paydo bo‘lishiga yordam beruvchi psixotravmatik omillar (oila ichidagi ziddiyatlar, ta’lim muassasasidagi stress, psixologik travmalar), shuningdek biologik (irsiy moyillik, perinatal zararlanish) va psixologik (temperament, hissiy regulyatsiyaning zaifligi) omillarga alohida e‘tibor qaratadi. Zamonaviy yondashuv bolalik nevrozlarini kompleks tekshirish (klinik, psixodiagnostik, ba’zan nevrofiziologik) va ko‘p tarmoqli davolash (o‘ziga xos psixoterapiya — kognitiv-davranish terapiyasi, o‘yin terapiyasi, oila terapiyasi, farmakoterapiya va reabilitatsiya choralari)ni o‘z ichiga oladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, bolalik nevrozlarining erta aniqlanishi va o‘z vaqtida kompleks aralash yondashuv asosida davolanishi kelajakdagi ruhiy salomatlik muammolarini, maktabga moslashish va ijtimoiylashish qiyinchiliklarini, shuningdek surunkali psixosomatik kasalliklarning rivojlanishini oldini olishning asosiy yo‘lidir.
Bolalik nevrozi, ruhiy trauma, tashvish buzilishi, emotsional regulyatsiya, kognitiv-davranish terapiyasi, o‘yin terapiyasi, oila terapiyasi, psixodiagnostika, bolalar psixoterapiyasi.
MATEMATIKA DARSLARIDA AXBOROT KOMUNIKATSION TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH
Pedagogik texnologiyalar ta'lim maqsadiga erishish jarayonining umumiy mazmuni, ya'ni, avvaldan loyihalashtirilgan ta'lim jarayonini yaxlit tizim asosida,bosqichma-bosqich amalga oshirish, aniq maqsadga erishish yo'lida muayyan metod, usul va vositalar tizimini ishlab chiqish, ulardan samarali, unumli foydalanish hamda ta'lim jarayonini yuqori darajada boshqarishni ifodalaydi. Ushbu maqolada "To'rtburchaklar oilasi" mavzusidagi noan'anaviy dars tizimini misol qilib olingan.
Pedagogik texnologiyalar, To'rtburchaklar oilasi, qavariq to'rtburchaklar, par a llelogramm, to'g'ri to'rtburc hak, romb, kvadrat va trapestiya.
BUXORO HUDUDI GRUNT SHAROITIDA ULARNI MUSTAHKAMLASHNING SAMARADOR USULLARI TAHLILI
Ushbu maqolada (yoki ishda) zamonaviy qurilishda gruntlarning muhandislik-geologik xususiyatlarini yaxshilash usullari ko‘rib chiqiladi. Gruntlarni sun’iy mustahkamlashning asosiy usullari: sementlash, silikatlash, bitumlash, termik va elektr-kimyoviy usullarning texnologik jarayonlari hamda ularning qo‘llanilish sohalari tahlil qilingan. Tadqiqotning maqsadi — binolarning poydevor qismini mustahkamlash orqali inshootlarning xavfsizligi va chidamliligini oshirish, shuningdek, noqulay grunt sharoitlarida qurilish ishlarini samarali tashkil etish yo‘llarini aniqlashdan iborat.
Grunt, sun’iy mustahkamlash, sementatsiya, silikatizatsiya, termik ishlov, poydevor barqarorligi, deformatsiya, muhandislik-geologiya, filtratsiya, lyossli gruntlar.
MAKATABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA RAQAMLI GIGIYENA MADANIYATINI SHAKLLANTIRISH
Ushbu maqolada raqamli texnologiyalar jadal rivojlanayotgan hozirgi davrda maktabgacha yoshdagi bolalarda raqamli gigiyena madaniyatini shakllantirishning nazariy va amaliy jihatlari yoritiladi. Bolalarda internet va raqamli qurilmalardan togri foydalanish konikmalarini rivojlantirish, ularni zararli axborotdan himoyalash, shuningdek, ota-onalar hamda tarbiyachilarning bu jarayondagi o’rni tahlil qilinadi.
raqamli gigiyena, raqamli madaniyat, maktabgacha talim, axborot xavfsizligi, bolalar rivojlanishi.
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA “INNOVATSIYA” KONSEPTINING LINGVOKOGNITIV TALQINI
Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek tillarida “innovatsiya” konseptining lingvokognitiv xususiyatlari qiyosiy tahlil qilinadi. Tadqiqotda konsept tushunchasining nazariy asoslari, innovatsiya konseptining semantik tuzilishi, madaniy va diskursiv talqini yoritiladi. Ingliz tilidagi innovation va o‘zbek tilidagi innovatsiya birliklarining leksik-semantik xususiyatlari, qo‘llanish doiralari va pragmatik yuklamalari tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, innovatsiya konsepti ingliz tilida harakat, jarayon va natijaga yo‘naltirilgan bo‘lsa, o‘zbek tilida u ko‘proq rasmiy, institutsional va normativ mazmunga ega ekanligi aniqlanadi. Maqola natijalari qiyosiy tilshunoslik, kognitiv lingvistika va terminologiya sohalarida qo‘llanishi mumkin.
konsept, innovatsiya, kognitiv lingvistika, qiyosiy tahlil, semantika, diskurs.
COMPARATIVE STUDY OF EPIC HERO ARCHETYPES IN EURASIAN FOLKLORE
Epic folklore occupies a significant place in the cultural heritage of Eurasian peoples, reflecting their historical memory, moral values, and national identity. This article presents a comparative study of epic hero archetypes in Uzbek, Korean, and Russian folklore through the examples of Alpomish, Jumong, and Ilya Muromets. The research focuses on the origins, character traits, heroic functions, and symbolic meanings of these epic figures. Despite cultural and geographical differences, the analysis reveals common archetypal features such as supernatural strength, devotion to homeland, struggle against evil forces, and the role of the hero as a protector of society. At the same time, each epic hero embodies unique national characteristics shaped by specific historical and cultural contexts. The study demonstrates that epic hero archetypes serve as universal cultural models while preserving distinct national identities.
epic hero, archetype, folklore, Eurasia, Alpomish, Jumong, Ilya Muromets
BOLALARDA AUTIZM SPEKTRINING BUZILISHI NATIJASIDA NUTQ SHAKLLANISHIDAGI NUQSONLARNING KELIB CHIQISHI: DIZARTRIYA HAMDA ALLALIYA VA ULARNI KORREKSIYA QILISH IMKONIYATLARI
Autizm spektrining buzilishi boʻlgan bolalarda nutq va muloqot buzilishlari eng koʻp uchraydigan va reabilitatsiyani murakkablashtiradigan asoratlardan hisoblanadi. Ushbu maqolada autizm fonida rivojlanadigan ikkita asosiy nutq buzilishi — dizartriya va allaliyaning patofiziologik kelib chiqishi, klinik belgilari va farqlovchi tashxisi chuqur tahli qilinadi. Tadqiqot shuni koʻrsatadiki, bu buzilishlar nafaqat periferik artikulyatsiya yoki nutqning kechikishi, balki miyaning neyron aloqalaridagi murakkab funksiyaning buzilishi, sensor integratsiya muammolari va ijtimoiy motivatsiyaning yetishmasligi bilan bogʻliq. Adabiyotlarni tahli qilish asosida ishlab chiqilgan korreksiya dasturi koʻp tarmoqli yondashuvni oʻz ichiga oladi: individual logopedik mashqlar, vizual qoʻllab-quvvatlash tizimlari (Rasmli Almashish Muloqot Tizimi), sensor va jismoniy terapiya, shuningdek, ota-onalarni faol jalb qilish. Erta aralashuv (uch yoshgacha) va nutq terapiyasining izchil davomiyligi nutq funksiyalarini sezilarli darajada yaxshilashga olib keladi. Natijalar shuni koʻrsatadiki, autizm spektrining buzilishi boʻlgan bolalarda nutq nuqsonlarini muvaffaqiyatli korreksiya qilish uchun buzilishning neyrobiologik asoslarini hisobga olgan holda shaxsiylashtirilgan, funksional va muloqotga yoʻnaltirilgan yondashuv zarur.
Autizm spektrining buzilishi, nutq rivojlanishi, dizartriya, allaliya, logopedik korreksiya, muloqot buzilishi, erta aralashuv, Rasmli Almashish Muloqot Tizimi, sensor integratsiya.
ТРОМБОЗ КОРОНАРНЫХ АРТЕРИЙ И КРИТИЧЕСКАЯ РОЛЬ СТЕНТИРОВАНИЯ В ВОССТАНОВЛЕНИИ МИОКАРДИАЛЬНОЙ ПЕРФУЗИИ
Острый коронарный тромбоз, являющийся ключевым патофизиологическим событием при инфаркте миокарда, требует неотложного восстановления кровотока для сохранения жизнеспособности сердечной мышцы. Настоящий обзор посвящен анализу центральной роли чрескожного коронарного вмешательства (ЧКВ) со стентированием как основного метода реваскуляризации при тромбоокклюзии коронарных артерий. В статье детально рассмотрены патофизиологические механизмы атеротромбоза, от разрыва атеросклеротической бляшки до формирования обтурирующего тромба, приводящего к острой ишемии миокарда. Проведен сравнительный анализ различных типов коронарных стентов (голометаллические, стенты с лекарственным покрытием), их влияния на риск рестеноза и тромбоза стента. Систематизированы данные о клинической эффективности и преимуществах стентирования перед тромболизисом, включая возможность прямой ангиопластики, механическую стабилизацию сосудистой стенки и быстрое восстановление коронарной перфузии. Особое внимание уделено стратегиям антитромботической терапии (двойной антитромбоцитарной терапии) после стентирования, как неотъемлемому компоненту успеха вмешательства. Делается вывод о том, что своевременное и технически совершенное стентирование при коронарном тромбозе является жизнесохраняющей процедурой, достоверно снижающей смертность, ограничивающей зону некроза миокарда и улучшающей долгосрочный прогноз у пациентов с острым коронарным синдромом.
острый коронарный синдром, инфаркт миокарда, коронарный тромбоз, атеротромбоз, чрескожное коронарное вмешательство, стентирование, стент с лекарственным покрытием, рестеноз, двойная антитромбоцитарная терапия, реперфузионная терапия.
SOPHISTICATED METHODS OF TEACHING RUSSIAN LANGUAGE THROUGH EMOTIONAL AND EXPRESSIVE LEARNING IN ORDER TO ACHIEVE THE EXPECTED RESULT.
This article is devoted to the ratification of the treaty on the creation of the International Russian Language Organization. Which in the future will be a significant step towards strengthening cultural and educational ties in the region. Supporting quality education in Russian and training teachers contributes not only to the development of the language, but also to the enrichment of cultural exchange. As well as cooperation, which opens up new opportunities for students and teachers, which will certainly improve the level of education. Uzbekistan demonstrates its commitment to multilingualism and cultural diversity, which deserves nothing but praise. Which should become the basis for further successful initiatives in the field of education and culture in the world.
Ratification; initiative; personnel reserve; thesaurus; subjective modality; intensify.
THE ROLE OF SCAVENGER RECEPTORS IN ATHEROSCLEROSIS: BIOCHEMICAL MECHANISMS AND IMPLICATIONS
Atherosclerosis is a chronic inflammatory disease characterized by the accumulation of lipids, immune cells, and fibrous elements in the arterial walls. This condition significantly contributes to cardiovascular diseases, including heart attacks and strokes. Among the various cellular components involved in atherosclerosis, scavenger receptors play a pivotal role in the disease's biochemical mechanisms. This article explores the functions of scavenger receptors in atherosclerosis, their contributions to lipid metabolism, inflammation, and potential therapeutic implications.
Atherosclerosis, lipids, scavenger receptors, cardiovascular diseases, low-density lipoprotein (LDL), Nuclear Factor-kappa B (NF-κB)
MAKTAB YOSHIDAGI NUTQIDA NUQSONI BO‘LGAN BOLALARDA MULOQOT KO‘NIKMALARINI RIVOJLANTIRISH
Ushbu maqolada maktab yoshidagi nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalarda muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirishning nazariy va amaliy jihatlari yoritiladi. Nutq nuqsonlarining turlari, ularning muloqot jarayoniga ta’siri hamda o‘quvchilar psixologik rivojlanishiga bo‘lgan ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqotda logopedik yondashuvlar, kommunikativ strategiyalar, differensial mashg‘ulotlar va interfaol metodlarning samaradorligi o‘rganilgan. Shuningdek, bolalarda og‘zaki va og‘zaki bo‘lmagan muloqot ko‘nikmalarini mustahkamlashga qaratilgan mashq va texnologiyalar majmuasi ishlab chiqilgan. Maqola yakunida muloqot kompetensiyasini shakllantirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar berilgan bo‘lib, u ta’lim jarayonida qo‘llash uchun metodik ahamiyatga ega.
nutq nuqsoni, muloqot ko‘nikmalari, maktab yoshidagi bolalar, logopediya, kommunikativ rivojlanish, nutq terapiyasi, psixologik-pedagogik yondashuv, ijtimoiy moslashuv, og‘zaki va og‘zaki bo‘lmagan muloqot.
O’QUVCHILARNING EMOTSIONAL BARQARORLIGINI ANIQLASH VA RIVOJLANTIRISHNING PSIXOLOGIK MEXANIZMLARI.
Ushbu maqolada umumta’lim maktabi o’quvchilarining emotsional barqarorligini aniqlash, baholash va rivojlantirishga doir psixologik mexanizmlar tahlil qilinadi.Emotsional barqarorlikning strukturaviy komponentlari, uni shakllantiruvchi individual va ijtimoiy omillar hamda zamonaviy psixodiagnostik metodlar asosida monitoring qilish yo’llari talqin qilinadi. Tadqiqot natijalari o’quvchilarning emotsional o’sishi va stressga moslashuv ko’nikmalarini rivojlantirish ta’lim samaradorligini sezilarli oshishini ko’rsatadi.
emotsional barqarorlik, monitoring, emotsional intellekt, stressga chidamlilik, o’quvchi shaxsi, psixodiagnostika , psixologik mexanizm.
ROSSIYA IMPERIYASI MUSTAMLAKACHILIK SIYOSATINING MAHALLIY TA’LIM TIZIMI SHAKLLANISHIGA KO‘RSATGAN TIZIMLI TA’SIRI
Mazkur maqolada Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosati doirasida mahalliy ta’lim tizimining shakllanishiga ko‘rsatgan tizimli ta’siri tarixiy-pedagogik jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda mustamlaka ma’muriyati tomonidan joriy etilgan boshqaruv mexanizmlari, ta’lim muassasalari faoliyatini tartibga soluvchi me’yoriy hujjatlar hamda o‘quv mazmunidagi o‘zgarishlar yoritiladi. Shuningdek, an’anaviy mahalliy ta’lim shakllari bilan yangi ta’lim institutlari o‘rtasidagi munosabatlar, ularning ijtimoiy va madaniy oqibatlari ochib beriladi. Maqolada mustamlakachilik siyosatining ta’lim sohasiga ko‘rsatgan uzoq muddatli tizimli ta’siri ilmiy asosda baholanadi.
Rossiya imperiyasi, mustamlakachilik siyosati, mahalliy ta’lim tizimi, tizimli ta’sir, ta’lim islohotlari, tarixiy-pedagogik tahlil.
HUJAYRA MEMBRANASINING TUZULISHI VA VAZIFASI
Mazkur maqоlada hujayra membranasining tuzilishi, kimyоviy tarkibi va asоsiy vazifalari ilmiy nuqtai nazardan tahlil qilingan. Hujayra membranasining fоsfоlipidli ikki qavatdan tashkil tоpganligi, undagi оqsil va uglevоdlarning biоlоgik ahamiyati yоritilgan. Shuningdek, “suyuqlanma-mоzaika” mоdeli asоsida membrananing yarim о‘tkazuvchanlik, transpоrt, retseptоrlik va hujayralararо alоqa funksiyalari keng bayоn etilgan. Tadqiqоt natijalari hujayra hayоt faоliyatida membrananing muhim ahamiyatga ega ekanligini kо‘rsatadi.
hujayra membranasi, fоsfоlipid qavat, membrana оqsillari, suyuqlanma-mоzaika mоdeli, yarim о‘tkazuvchanlik, hujayra transpоrti.
TASAVVUF TA’LIMOTINING TARIXIY SHAKLLANISHI VA ASOSIY G’OYALARI
Ushbu maqolada tasavvuf ta’limotining tarixiy shakllanish jarayoni, uning ma’naviy-falsafiy ildizlari va asosiy g‘oyalari ilmiy manbalar asosida tahlil etiladi. Tadqiqotning dastlabki qismida tasavvufning islom ma’naviyati tarixidagi o‘rni, uning shakllanishiga ta’sir ko‘rsatgan diniy, ijtimoiy va madaniy omillar hamda bugungi globallashuv sharoitida ushbu ta’limotning yoshlar tarbiyasidagi ahamiyati yoritilgan. Maqola tasavvufning VIII–IX asrlardagi zuhd harakati va ilk sufiya namoyandalarining ma’naviy qarashlaridan boshlab, X–XII asrlarda yuzaga kelgan ilmiy-falsafiy maktablar, tariqatlarning shakllanishi va jamiyat taraqqiyotidagi o‘rnini izchil o‘rganadi. Shuningdek, Movarounnahr va Turkiston zaminida Yassaviya va Naqshbandiya tariqatlarining paydo bo‘lishi, Ahmad Yassaviy va Bahouddin Naqshbandning g‘oyalari, ularning ma’naviy-ma’rifiy merosi alohida ilmiy asosda tahlil qilingan. Maqolada tasavvuf ta’limotining asosiy g‘oyalari — nafsni poklash (tazkiya), ruhiy kamolotga intilish, Allohga muhabbat, ma’rifatga yetishish, sabr, qanoat, halollik, adolat kabi qadriyatlar tizimli ravishda yoritilib, ularning inson shaxsini shakllantirishdagi o‘rni ochib beriladi. Zikr, riyozat, ruhiy intizom, ichki uyg‘onish kabi amaliy faoliyatlar tasavvufning ma’naviy mazmunini boyituvchi asosiy unsurlar sifatida tahlil qilinadi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi tasavvuf ta’limotining pedagogik jihatlari, xususan, yosh avlodni ma’naviy barkamollikka yetaklovchi g‘oyalar, ma’naviy immunitetni shakllantirish, bag‘rikenglik, xushmuomalalik va mehr-oqibatni tarbiyalashdagi o‘rnini tahlil qilish bilan belgilanadi. Shuningdek, hozirgi kunda O‘zbekistonda ma’naviy-ma’rifiy sohada amalga oshirilayotgan islohotlar, tasavvuf merosini qayta tadqiq etish va jamoatchilik ongiga singdirish bo‘yicha olib borilayotgan siyosiy-ijtimoiy jarayonlar bilan bog‘liqligi ham ko‘rsatib beriladi. Olingan ilmiy natijalar tasavvufning nafaqat diniy-amaliy yo‘nalish, balki kengqamrovli falsafiy, ruhiy-axloqiy va pedagogik tizim sifatidagi ahamiyatini ko‘rsatadi. Mazkur maqola tasavvuf tarixini chuqur o‘rganishga, uning zamonaviy jamiyat tarbiyasidagi o‘rni va ma’naviy barqarorlikni ta’minlashdagi ahamiyatini ilmiy asosda yoritishga xizmat qiladi.
Tasavvuf, zuhd harakati, sufiylik, ma’naviy poklanish, tazkiya, komillik, ma’rifat, Allohga muhabbat, tariqatlar, Yassaviya, Naqshbandiya, ruhiy-axloqiy tarbiya, ma’naviy meros, pedagogik ahamiyat, ma’naviy immunitet, sufiylik falsafasi, islom ma’naviyati.
Ushbu maqolada ko‘rinmas breketlar (lingval tizimlar) va elaynerlarning anatomik asoslari, qo‘llanilish mexanizmlari hamda ularning klinik samaradorligi ilmiy manbalarga tayangan holda yoritiladi. Tishlarning anatomik tuzilishi, alveolyar suyakning biologik reaksiyasi, periodontal to‘qimalarning yuki, elaynerlar yordamida tishlarning harakatlanish dinamikasi va lingval breketlarning biomekanik xususiyatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, zamonaviy ortodontik texnologiyalarning afzalliklari, cheklovlari va klinik qo‘llash bo‘yicha natijalar keltiriladi.
Ko‘rinmas breketlar, elaynerlar, lingval ortodontiya, tish anatomiyasi, periodontal to‘qima, biomekanika, ortodontik davolash.
SURUNKALI IMOBILIZATSION STRESS OQIBATIDA SUV-ELEKTROLIT DISBALANSI RIVOJLANISHINING PATOFIZIOLOGIK BOSQICHLARI VA UNI KORREKSIYA QILISHNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI
Surunkali imobilizatsiya – jarohatlar, ortopedik patologiyalar yoki nevrologik kasalliklar natijasida harakatchanlikning uzoq muddatli cheklanishi – organizm uchun kuchli stress omili hisoblanadi. Ushbu holat nafaqat mushak-skelet tizimiga, balki homeostazning, xususan, suv-elektrolit muvozanatining tubidan buzilishiga olib keladi. Ushbu sharhli maqolada surunkali imobilizatsion stress (SIS) oqibatida rivojlanadigan suv-elektrolit disbalansining (SED) patofiziologik bosqichlari chuqur tahsil qilinadi. Birinchi bosqich – stressning dastlabki javobi bo‘lib, gipotalamo-gipofiz-buyrak usti o‘si bevosita ishtirokida simpatik-adrenal sistemaning giperfaolligi va antidiuretik gormon (ADG), aldosteron, kortizol sekretsiyasining oshishi bilan kechadi. Bu natijada natriy va suvning saqlanishi, kaliyning ortig‘icha chiqarilishi kuzatiladi. Ikkinchi, moslashish bosqichida, uzoq muddatli gormonal o‘zgarishlar buyraklar funksiyasiga ta‘sir ko‘rsatadi, kaliy yetishmovchiligi, magniy va fosfor disbalansi rivojlanadi. Uchinchi, dekompensatsiya bosqichida mushaklar atrofiyasi, osteoporoz va yallig‘lanish sitokinlarining ta‘siri natijasida hujayra ichi va tashqarisi suv-elektrolit almashinuvining jiddiy buzilishi, giperkalsiuriya va metabolik asidoz xavfi ortadi. Maqolada, shuningdek, SIS davrida SEDni korreksiya qilishning zamonaviy yondashuvlari, jumladan, shaxsiylashtirilgan rehidratatsiya strategiyalari, elektrolit monitoringining yangi usullari (masalan, ter orqali sensorlar), farmakoterapiya (elektrolitli komplekslar, selektiv aldosteron antagonistlari, vaptanlar) va reabilitatsion choralar (erta passiv harakatlar, elektromuskulyar stimulyatsiya) muhokama qilinadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, SEDni o‘z vaqtida tashxislash va kompleks yondashuv bilan korreksiya qilish, imobilizatsiya og‘ibatlarini yengillashtirish va bemorlarning hayot sifatini sezilarli darajada oshirish imkonini beradi [1, 2, 3].
Surunkali imobilizatsion stress, suv-elektrolit disbalansi, patofiziologik bosqichlar, antidiuretik gormon, aldosteron, gipokaliemiya, giperkalsiuriya, shaxsiylashtirilgan rehidratatsiya, elektrolit monitoringi, kompleks korreksiya.