"SCREENS, STREAMS, AND DREAMS: EDUCATION I N A DIGITAL ERA"

Bayjanov Saparniyaz

Authors

Bayjanov Saparniyaz 2nd year student of Nukus State Pedagogical Institute named after Ajiniyaz Author

Keywords:

Digital technology is reshaping education like never before. From tablets in classrooms to online learning platforms and AI-powered tutoring systems, screens and streams are now central to how students learn.

Abstract

We are living in 21^st century, the technology is becoming all over the world.

References

Al-Qaisy, L., et al. (2024). Screen time and academic performance, anxiety, and behavior in children. Journal of Child Health.

Bernstein, M., et al. (2025). Risks and ethics of AI use in education. Computers & Education.

Elnaffar, S., Rashidi, F., & Abualkishik, A. Z. (2025). AI chatbots in programming education: Benefits and challenges. arXiv.

Gökçearslan, Ş., Tosun, C., & Erdemir, Z. G. (2024). AI chatbots in education: A review. International Journal of Technology in Education.

Ho, L. S., et al. (2023). Screen media use and academic performance: A meta-analysis. JAMA Pediatrics.

Kasinathan, et al. (2024). AI for inclusive education: Challenges and opportunities. MDPI.

Li, X., et al. (2023). Screen time and academic performance in Chinese students: A mediation analysis. PubMed.

Lim, D., & Cho, S. (2019). Screen time, executive function, and school adjustment. Journal of School Psychology.

Wang, Y., et al. (2023). Screen time and behavior in rural adolescents: A mixed-method study. Child Development Research.

Woolf, B., et al. (2024). Systematic review of AI in education. MDPI.

Zhang, Q., et al. (2025). Screen time, sleep, and academic achievement in adolescents. Sleep Medicine.

Common Sense Media (2019) https://adamconnell.me/average-screen-time-statistics/

〖AB〗^2∙DC+〖AC〗^2∙BD-〖AD〗^2∙BC=BC∙DC∙BDm_a=?b^2∙a/2+c^2∙a/2-〖m_a〗^2∙a=a∙a/2∙a/2 b^2/2+c^2/2-〖m_a〗^2=a^2/4 b^2/2+c^2/2-a^2/4=〖m_a〗^2 〖m_a〗^2=1/4∙(2b^2+2c^2-a^2)m_a=1/2 √(2b^2+2c^2-a^2 ) m_a=1/2 √(2b^2+2c^2-a^2 ) 〖15〗^2∙a/2+25∙a/2-〖16〗^2∙a=a∙a/2∙a/2 〖15〗^2/2+〖25〗^2/2-〖16〗^2=a^2/4 a^2/4 (225+625-2∙256)/2 a^2=676a=26 a=263x+2x=10x=2AD=6 cmDC=4 cm〖AB〗^2∙DC+〖BC〗^2∙AD-〖BD〗^2∙AC=AC∙AD∙DC〖10〗^2∙4+〖12〗^2∙6-b^2∙10=10∙6∙4 b=√(512/5) 〖AB〗^2∙DC+〖AC〗^2∙BD-〖AD〗^2∙BC=BC∙BD∙DC9^2∙10+〖12〗^2∙5-〖AD〗^2∙15=15∙5∙10〖AD〗^2=52 AD=2√13 2√13 2√11 a^2+c^2+e^2=b^2+d^2+f^2⊥⊥AB ,⊥4√2 〖AF〗^2+〖BD〗^2+〖EC〗^2=〖FB〗^2+〖DC〗^2+〖AE〗^2 x^2+2^2+8^2=6^2+(4√2)^2+8^2 x^2=64x=8⊥⊥AB ,⊥〖AF〗^2+〖BD〗^2+〖EC〗^2=〖FB〗^2+〖DC〗^2+〖AE〗^2 x^2+4^2+a^2=3^2+5^2+a^2 x^2+16=9+25x=3√2 ∆ ABC , ⊥⊥∆ BOC 〖AF〗^2+〖BD〗^2+〖EC〗^2=〖FB〗^2+〖DC〗^2+〖AE〗^2 6^2+a^2+5^2=x^2+a^2+7^2 x^2=14 x=√14 ∆ ABC , ⊥⊥∆ AOB 〖AE〗^2+〖CD〗^2+〖BF〗^2=〖EC〗^2+〖DB〗^2+〖FA〗^2 (x+1)^2+2^2+4^2=x^2+3^2+4^2 x=2AC=2x+1=5=5∆ ABC , ⊥⊥⊥∆ ABC⊥⊥

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:

Jabborov O.A. va boshqalar O‘zbеkiston sug‘oriladigan еrlarining mеliorativ holati va ularni yaxshilash. Toshkеnt.”Univеrsitеt” 2018 312-b.

Musurmanov N.U.Madrimov.R.M. Sirdaryo viloyati sug‘oriladigan еrlarini sho‘rlanganligi va ularning tuz rеjimini baholash J. Ekonomika i soцium №12 (115)-1 2023 1264-b

O‘zbеkiston tuproqlari va ulardan qishloq xo‘jaligida samarali foydalanish Agrobank ATBning 100 kitob to‘plami, 33-bеt

Unlocking Critical Thinking Through English: Why Teens Need More Than Vocabulary

Asadova NargizaXabibulla qizi

TDYU huzuridagi M.S.Vosiqova nomidagi akademik litsey katta o’qituvchisi

Introduction

In the 21st century, teenagers face a world filled with constant information, new technologies, and rapidly changing social realities. In such a complex environment, the ability to memorize vocabulary is no longer enough for academic success or personal development. What young people truly need is the ability to think critically—an essential skill that helps them analyze, interpret, evaluate, and create new ideas. English, as a global language of communication, science, and culture, holds great potential for developing these higher-order thinking skills. When English lessons go beyond vocabulary lists and grammar drills, they become powerful tools for shaping thoughtful, independent, and intellectually confident young adults.

This article explores why teenagers need more than vocabulary in their English learning journey and how the subject can be used to unlock critical thinking. It also examines the role of teachers, effective methods, and the lasting impact of integrating critical thinking into English education.

Beyond Words: What Learning English Should Really Mean

For many students, English lessons often feel like a cycle of memorizing definitions, translating sentences, and completing grammar exercises. While vocabulary and grammar form the foundation of language, they do not guarantee meaningful communication or deep understanding. True mastery of English involves the ability to use language to express ideas, analyze texts, solve problems, and engage in discussions.

Why vocabulary alone is not enough:

1. Memorization does not guarantee understanding.

2. Passive learning limits creativity.

3. Modern life demands analytical skills.

How English Unlocks Critical Thinking

English is not simply a language subject; it is a gateway to literature, global cultures, communication, and diverse human experiences. These elements naturally encourage deeper thinking.

Key skills English develops:

• Analysis

• Interpretation

• Evaluation

• Creativity

• Communication

The Teacher’s Role: From Instructor to Facilitator of Thought

The shift from vocabulary-focused lessons to critical-thinking-centered education requires a change in teaching methods. Teachers can apply:

• Open-ended questions

• Problem-solving tasks

• Debates and discussions

• Comparative analysis

• Project-based learning

• Integration of media

Benefits of Integrating Critical Thinking into English Lessons:

1. Improved academic performance

2. Increased motivation

3. Stronger problem-solving abilities

4. Preparation for future careers

5. Personal growth

Challenges and Solutions:

• Limited class time → Use short critical-thinking tasks

• Students’ fear of expressing opinions → Build a supportive classroom

• Exam pressure → Balance tests with interactive learning

• Lack of resources → Use free online materials and discussions

Conclusion

Vocabulary is important, but it is only the starting point of meaningful English education. Teenagers today need more than knowledge of words; they need the ability to analyze information, evaluate ideas, and express their thoughts clearly. English is a powerful subject that offers rich opportunities to develop these essential critical thinking skills. By transforming traditional lesson approaches and creating learning environments that promote inquiry and creativity, teachers can help teenagers not only master the language but also grow into independent, intelligent, and open-minded individuals prepared for the challenges of the modern world.

List of Literature

1. Bloom, B. (1956). Taxonomy of Educational Objectives. Longmans.

2. Brookfield, S. (2012). Teaching for Critical Thinking. Jossey-Bass.

3. Brown, H. D. (2001). Teaching by Principles. Longman.

4. Fisher, A. (2011). Critical Thinking: An Introduction. Cambridge University Press.

5. Paul, R., & Elder, L. (2014). The Miniature Guide to Critical Thinking. Foundation for Critical Thinking.

6. Richards, J. C., & Rodgers, T. (2014). Approaches and Methods in Language Teaching. Cambridge University Press.

7. Scrivener, J. (2010). Learning Teaching. Macmillan.

8. Wallace, M. J. (1998). Action Research for Language Teachers. Cambridge University Press.

“BADIIY ASARLARDA QATNASHGAN ATAMALAR”

Iroda Mahmudjonova Mandonjon qizi

Farg'ona viloyati So'x tumani

Farg’ona Davlat Universiteti

Filologoya va tillarni o'qitish :o'zbek tili yunalishi 1-kurs talabasi

Anotatsiya:Ushbu maqolada badiiy asarlarda qo‘llanadigan atamalar, ularning tasviriy san’at vositasi sifatidagi funksiyasi, semantik ko‘lamining kengayishi hamda muallif individual uslubida tutgan o‘rni yoritiladi. Badiiy matnda atamalarning ilmiy mazmundan chiqib, badiiy-estetik vazifa bajarishi, obrazga chuqurlik berishi va muallif dunyoqarashini aks ettirishdagi roli tahlil qilinadi. Maqolada adabiyotshunoslik, lingvistika va stilistika nuqtai nazaridan turli atamalar misollar asosida o‘rganiladi.

В данной статье анализируется использование терминов в художественных произведениях, их стилистические функции, расширение семантического диапазона и роль в формировании индивидуального авторского стиля. Особое внимание уделено переходу терминов из научной сферы в художественно-эстетическую, а также их влиянию на глубину образов и авторское мировоззрение. Исследование опирается на материалы литературоведения, лингвистики и стилистики.

This article examines the use of terminology in literary works, focusing on their stylistic functions, semantic extension, and significance in shaping an author’s individual style. It explores how scientific terms acquire artistic and aesthetic value within literary discourse, deepening imagery and reflecting the author’s worldview. The study draws on approaches from literary studies, linguistics, and stylistics while analyzing representative examples.

Kalit so‘zlar: Atama, badiiy matn, stilistika, semantik kengayish, kontekstual ma’no, badiiy-estetik funksiyalar, leksik sistema, ilmiy terminologiya, tasviriy vosita, metaforik qo‘llanish, kontekstual tahlil, muallif uslubi, poetik mazmun, lingvistik yondashuv, kasb-hunar atamalari, harbiy terminlar, tibbiy leksika, publitsistik qatlam, tarixiy atamalar, badiiy obraz, leksik-semantik birliklar, ijodiy talqin, adabiyotshunoslik, lingvopoetik tahlil, uslubiy yuklama, badiiy til, terminlarning funksional xususiyatlari, badiiy nutq, semantik struktura.

Kirish

Badiiy asarlar tilining boyligi nafaqat badiiy tasvir vositalari, balki unda qo‘llangan atamalar bilan ham belgilanadi. Atamalar aslida muayyan sohaga oid aniq ilmiy tushunchalarni ifodalasa-da, badiiy adabiyotda ular ko‘pincha kengaygan ma’no, o‘ziga xos emosional-ekspressiv ottenkalar bilan namoyon bo‘ladi. Shu bois atamalarning badiiy matndagi o‘rni lingvistik va estetik nuqtai nazardan alohida tadqiqotni talab qiladi.Badiiy adabiyot — jamiyatning ma’naviy-ma’rifiy hayotida alohida o‘rin tutuvchi san’at turi bo‘lib, unda inson ruhiyati, ijtimoiy hayot hodisalari, milliy qadriyat va an’analarning turfa qatlamlari o‘ziga xos badiiy vositalar orqali ifodalanadi. Badiiy matnning mazmuniy teranligi va estetik qiymatini belgilovchi asosiy unsurlardan biri — bu unda qo‘llanilgan atamalar, ya’ni muayyan soha, kasb, hunar yoki fan doirasiga xos bo‘lgan maxsus leksik birliklardir.Adabiy asarlarda atamalarning qo‘llanishi nafaqat matnga aniqlik, realistik tasvir va haqqoniylik bag‘ishlaydi, balki muallifning dunyoqarashi, ilmiy saviyasi va tasviriy imkoniyatlarini ochib beradi. Atamalar yordamida yozuvchi obrazlar olamiga yanada chuqur kiradi, ularning kasbiy mavqeini, fikrlash doirasini, hayotiy muhitini yanada tabiiy tasvirlaydi. Shu jihatdan badiiy matnlar tilidagi atamalarni o‘rganish filologiya, leksikologiya, stilistika va badiiy til madaniyati uchun muhim ilmiy ahamiyatga ega.

Asosiy qism

1.1. Atama tushunchasi va uning til tizimidagi o‘rni

1.2. Atama — bu muayyan fan, kasb-hunar, texnika, san’at yoki ijtimoiy faoliyat sohasida ishlatiladigan maxsus ma’noga ega bo‘lgan leksik birlikdir. Tilshunoslikda atamalar umumtil leksikasidan o‘zining aniqligi, birma’noliligi, tartibliligi bilan ajralib turadi. Atamalar har doim real hayot hodisalari bilan bog‘liq bo‘lib, jamiyat taraqqiyoti bilan birga takomillashib boradi.Biroq badiiy adabiyotda atamalar faqat ilmiy izoh uchun emas, balki badiiy maqsadlar uchun xizmat qiladi. Yozuvchi ularni o‘zining estetik niyatiga mos ravishda qayta shakllantirishi, kengaytirilgan yoki toraytirilgan ma’no berishi, obraz yaratishda asosiy unsurlardan biri sifatida ishlatishi mumkin.

1.2. Badiiy asarlarda atamalarning funksional xususiyatlari

Badiiy matnda atamalar quyidagi vazifalarni bajaradi:

1. Tavsifiy funksiya — personajning kasbi, maqomi yoki ijtimoiy hayotini aniq ko‘rsatadi.Masalan, “jarroh”, “navigator”, “sozanda”, “ustoz”, “me’mor”, “dehqon” kabi atamalar qahramonning hayotiy fazilatlarini ochib beradi,

2. Stilistik funksiya — atamalar matnga ilmiylik, texniklik, tarixiylik, kasbiy rang bag‘ishlaydi.

3. Obraz yaratish funksiyasi — ayrim soha atamalari qahramonning ichki kechinmalari yoki ruhiy holatini kinoyaviy tarzda ifodalashda qo‘llanishi mumkin.Masalan, tibbiy atamalar bilan ruhiy jarohat tasvirlanishi, harbiy atamalar bilan ichki kurash ifodalanishi va hokazo.

4. Realistiklikni kuchaytirish — atamalar hodisalarni tabiiy va ishonarli ko‘rsatadi. Bu badiiy asarning hayotiylik darajasini oshiradi.

1.3. Atamalarning badiiy-estetik ahamiyati

Badiiy asarlarda qo‘llanadigan terminlar matnning estetik mazmunini boyitib, yozuvchining individual uslubini belgilaydi. Har bir yozuvchi o‘zining dunyoqarashi, bilimi va tajribasiga qarab atamalar tanlaydi. Masalan:Tibbiy bilimga ega muallif tibbiy leksikadan ko‘p foydalanadi.Harbiy xizmatni ko‘rgan mualliflar asarlarida harbiy terminlar ustun bo‘ladi.Tarixiy romanlarda qadimiy atamalar, eski o‘lchov birliklari, davlat boshqaruvi terminlari uchraydi.Bu atamalarning har biri asar ruhiyatiga o‘ziga xos rang va mazmun qo‘shadi.Keyingi yillarda badiiy asarlarda ilmiy terminlar, texnik atamalar, tibbiy iboralar, ijtimoiy-siyosiy soha terminlari, harbiy leksika yoki xalq og‘zaki ijodiga xos kasb-hunar atamalari keng qo‘llanmoqda. Bu esa adabiyotning mavzu doirasining kengayishi, zamonaviy hayotning murakkablashuvi va yozuvchining dunyoni yanada aniq tasvirlashga intilishi bilan bog‘liq. Atamalarning badiiy matndagi funksiyasi esa bir yoqlama emas: ular ba’zan obraz yaratadi, ba’zan kompozitsiyani mustahkamlaydi, ba’zan esa matnning uslubiy bo‘yoqlarini yanada boyitadi.Shu sababli, badiiy asarlarda qo‘llangan atamalarning semantik tabiati, stilistik vazifasi, ularning kontekstual ma’nosi va matndagi badiiy-estetik yukini o‘rganish zarur hisoblanadi. Mazkur maqola ana shu masalalarga bag‘ishlanib, o‘zbek badiiy adabiyoti namunalari asosida turli sohalarga oid atamalarning qo‘llanishi ilmiy-nazariy jihatdan tahlil etiladi.

II-BOB. BADIYIY ASARLARDA ATAMALARNING QO‘LLANILISHI VA ULARNING BADIY-ESTETIK VAZIFALARI

2.1. Atamalarning badiiy matndagi kontekstual talqini

Badiiy asar tilida atamalar doimo o‘zining tor ilmiy ma’nosidan kengroq semantik maydonga ega bo‘lishi mumkin. Chunki yozuvchi ularni sof ilmiy mazmunda emas, balki kontekstda yangi obraz va badiiy tushunchalar yaratish yo‘lida qayta talqin qiladi. Mana shu jarayon atamalarning badiiy funksiyasini belgilaydi.Adabiy matnda terminlar ko‘pincha bir necha qatlamli ma’no bilan chiqadi:

sof ilmiy ma’no;

metaforik, ramziy ma’no;

kinoyaviy yoki obrazli ma’no;

stilistik rang beruvchi ma’no.

Masalan, tibbiyotga oid “jarohat”, “yurak ritmi”, “arteriya” kabi atamalar badiiy nutqda insonning ruhiy kechinmalarini ifodalashda ham xizmat qiladi. Yozuvchi:“Uning yuragi hayajondan ritmini yo‘qotib qo‘yganday bo‘ldi”, degan jumlada atamani ilmiy holatda emas, balki psixologik holatni ko‘rsatishda ishlatadi.Shu tariqa atama badiiy matnda ikki funksiya bajaradi:

1. Mazmuniy aniqlik yaratadi;

2. Badiiy-estetik mazmun hosil qiladi.

2.2. Turli sohalarga oid atamalarning adabiyotda qo‘llanish xususiyatlari

2.2.1. Tibbiy atamalar

O‘zbek adabiyotida tibbiy atamalardan keng foydalaniladi. Chunki hayotning og‘riq, azob, sog‘liq, vafot kabi chuqur mavzularini tibbiy metaforalar orqali yanada kuchliroq ifodalash mumkin.Masalan:“Yurak urishi sekinlashdi” — ruhiy tushkunlikni bildirishi mumkin.“Jarohat ochildi” — dardli xotiralar qayta jonlandi degani bo‘lishi mumkin.“Shifokorning qo‘li mohir edi” — bu shifokorning tajribasi emas, balki asarda umid, ishonch ramzi sifatida kelishi mumkin.Tibbiy terminlarning majoziy qo‘llanishi obrazlarni yanada jonli, ta’sirchan qiladi.

2.2.2. Harbiy atamalar

Harbiy terminlar badiiy matnga kuch, qat’iyat, kurash ruhi, mardlik va tragik kayfiyat bag‘ishlaydi.Misol tariqasida:“Saf tortdi”, “jangovar tuzilma”, “front orti”, “strategik yo‘l” kabi so‘zlar faqat jangni emas, balki hayotiy kurashni ham ifodalashi mumkin.“U o‘z g‘oyasi uchun oxirgi o‘qigacha kurashdi” — bu yerda “o‘q” real o‘q emas, balki insonning ruhiy kuchi ramzi sifatida xizmat qiladi.Shunday qilib, harbiy atamalar orqali yozuvchi qahramonning kuchli xarakterini, maqsad sari shijoatini ochadi.

2.2.3. Ijtimoiy-siyosiy atamalar

Badiiy asarlarda “jamiyat”, “iqtisodiyot”, “tuzum”, “islahat”, “qonun”, “boshqaruv tizimi” kabi ijtimoiy-siyosiy terminlar ko‘p uchraydi. Bular asarga:

real hayotiy fon,

tarixiy asos,

ijtimoiy muhit,

davr ruhini yaratish imkonini beradi.

Masalan: tarixiy romanlarda “amirlik”, “xazinabon”, “devon”, “mirshab”, “sarkor” kabi atamalar o‘sha davrni jonli tiklaydi.

2.2.4. Kasb-hunar atamalari

Usta, me’mor, duradgor, sozanda, zargar, kulol kabi kasb egalariga oid atamalar asarlarda qadimiy hunarmandchilik ruhini beradi, xalq san’ati bilan bog‘liqlikni kuchaytiradi.Masalan, “Zargarning qo‘li oltin” deyilganda, bu faqat soha mahorati emas, balki uning ma’naviy pokligi, nozik didi tasvirlanadi.

2.3. Badiiy asarlarda atamalarning obraz yaratishdagi o‘rni

Atamalar ba’zan badiiy asarning eng muhim poetik vositasiga aylanadi. Yozuvchi qahramonni ko‘z oldimizda gavdalantirish uchun aynan o‘sha qahramonning kasbiga, hayot tarziga mos atamalarni tanlaydi.

Misol uchun:Cho‘lpon she’riyatida “yorug‘lik”, “zarrin nur”, “kihg‘ich shamol” kabi tabiatga oid atamalar poetik obraz yaratadi.Abdulla Qahhor asarlarida maishiy hayotga oid atamalar personajlarni tabiiy tasvirlaydi.O‘tkir Hoshimovda “vijdon”, “qismat”, “ko‘ngil” kabi ijtimoiy-ruhiy atamalar chuqur falsafiy ma’no beradi.Demak, atamalar nafaqat predmet yoki kasbni bildiradi, balki qahramonning ruhiy olamini ham ochib beradi.

2.4. Atamalarning badiiy-uslubiy yuklamasi

Atamalar badiiy matnda quyidagi uslubiy yuklamalarni shakllantiradi:

1. Ilmiylik uslubi — ilmiy atamalar matnga jiddiylik, aniqlik beradi.

2. Publitsistik uslub — ijtimoiy-siyosiy atamalar davr kuchlanishini ifodalaydi.

3. Poetik uslub — atamalar obraz mazmunini chuqurlashtiradi.

Historiografik uslub — tarixiy atamalar o‘tmish ruhini aks ettiradi.

Shunday qilib, badiiy asarda terminlar turli stilistik bo‘yoqlarga ega bo‘lib, matnning umumiy estetik ta’sirini kuchaytiradi.

2.5. Atamalarning badiiy matndagi semantik kengayishi

Atamalar adabiyotda ko‘pincha metaforaga aylanadi. Yozuvchi ular orqali yangi ma’no yaratadi. Bu jarayon:

kengaytirish (ma’noni kengaytirish)

toraytirish

kontekstual o‘zgartirish

ramziylashtirish

yo‘llari bilan sodir bo‘ladi.

Masalan, “bemor qalb”, “og‘ir tashxis”, “kurash maydoni”, “sinfiy jang” kabi birikmalar semantik kengayish mahsulidir.

2.6. O‘zbek badiiy adabiyotida atamalarning tarixiy taraqqiyoti

XX–XXI asrlarda o‘zbek adabiyoti mavzularining kengayishi natijasida atamalardan foydalanish ham rivojlandi:

jadid adabiyotida ilmiy va ma’rifiy atamalar;

sovet davrida siyosiy, ideologik atamalar;

mustaqillik davrida huquqiy, iqtisodiy, diniy va madaniy atamalar;

zamonaviy adabiyotda texnika, tibbiyot, internet va IT-atamalar ko‘paydi.

Bu jarayon adabiyotning hayot bilan uzviy bog‘liq ekanini ko‘rsatadi.

Xulosa

Badiiy adabiyot tilida qo‘llaniladigan atamalar mazmun va shakl uyg‘unligi, obraz yaratish imkoniyatlari, matnning estetik to‘qimalarini boyitishdagi o‘rni bilan alohida ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqola davomida badiiy asarlarda terminlarning qo‘llanishi, ularning semantik xususiyatlari, stilistik yuklamasi va kontekstual talqini keng qamrovda tahlil qilindi. O‘tkazilgan kuzatuvlar shuni ko‘rsatdiki, atamalar badiiy matnda faqat ilmiy yoki kasbiy mazmunni ifodalash uchungina xizmat qilmay, balki muallifning estetik niyati va badiiy tasvir vositasi sifatida muhim vazifani bajaradi.Birinchidan, badiiy matnda qo‘llangan atamalar ko‘pincha o‘zining an’anaviy ilmiy mazmunidan chiqib, kengaygan, toraygan yoki ramziylashtirilgan ma’noda namoyon bo‘ladi. Mualliflar atamalar orqali obrazlar ruhiyatini yanada teran ochadi, qahramonlar kayfiyatini nozik tarzda ifodalaydi, matnning umumiy estetik mazmunini kuchaytiradi. Bu jarayon terminlarning kontekstual va badiiy talqinda yangi semantik imkoniyatlar yaratish qobiliyatiga ega ekanini ko‘rsatadi.Ikkinchidan, badiiy adabiyotda turli soha terminlarining qo‘llanilishi matnning realizmini kuchaytiradi. Tibbiy, harbiy, ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy yoki kasb-hunar atamalari yozuvchiga voqelikni yanada aniq tasvirlash, personajlarning hayotiy muhitini tabiiy va ishonarli ko‘rsatish imkonini beradi. Atamalarning bu xilma-xilligi asarning mavzu doirasini kengaytiradi, uni ko‘p qatlamli estetik hodisaga aylantiradi.Uchinchidan, atamalar muallifning individualligini belgilovchi muhim unsurlardan biridir. Har bir yozuvchi o‘zining hayotiy tajribasi, dunyoqarashi va bilim darajasiga ko‘ra atamalarni tanlaydi va badiiy tilda qayta talqin qiladi. Shuning uchun ham terminlarning qo‘llanishi yozuvchining uslubiga xos belgiga aylanadi, asarning poetik tuzilmasiga o‘ziga xos bo‘yoq qo‘shadi.To‘rtinchidan, badiiy asarlarda terminlarning semantik kengayishi adabiy til taraqqiyoti uchun muhim ahamiyatga ega. Atamalar asosida yaratilgan yangi ma’nolar, metaforik birikmalar, ramziy obrazlar tilning imkoniyatlarini boyitadi, adabiy nutqning badiiy-estetik darajasini yuksaltiradi. Bu jarayon tilning yashovchanligi va ijodiy salohiyatining yuksakligidan dalolat beradi.Beshinchidan, zamonaviy o‘zbek adabiyotida terminologik qatlamning kengayishi adabiyotning mavzu jihatdan boyib borayotganini tasdiqlaydi. Bugungi kunda badiiy matnlarda axborot texnologiyalari, internet madaniyati, zamonaviy tibbiyot, yangi kasblar, globalroq ijtimoiy jarayonlarga oid atamalar uchrashiga sabab — adabiyotning real hayot bilan uzviy bog‘liqligi va jamiyatning intellektual darajasining yuksalishi.Umuman olganda, badiiy asarlarda atamalarning qo‘llanishi adabiy jarayonning uzviy qismidir. Atamalar yozuvchining badiiy maqsadiga xizmat qiladi, matnni mazmunan aniq, usluban boy, poetik jihatdan teranlashtiradi. Ular orqali adabiyotning obrazlar tizimi kengayadi, badiiy nutqning ta’sirchanligi oshadi va o‘quvchi qalbida yanada chuqurroq badiiy taassurot uyg‘onadi. Shunday qilib, terminlar badiiy matnning muhim elementlaridan biri sifatida adabiyotning estetik salohiyatini belgilovchi kuchli vosita hisoblanad

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1. Abdullayev A. O‘zbek tili leksikologiyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2005.

2. Sodiqov M. Tilshunoslik asoslari. – Toshkent: Fan, 2010.

3. Hojiev A. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006.

4. Begmatov E. Adabiy til madaniyati va uslubiyat. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2018.

5. Quronov D., Mamajonov Z., Kuronov O. Adabiyotshunoslik lug‘ati. – Toshkent: Akademnashr, 2013.

6. Sharipov Sh. O‘zbek badiiy matni va uning lingvopoetik xususiyatlari. – Toshkent: Fan, 2017.

7. Yo‘ldoshev B. Badiiy til va poetika masalalari. – Toshkent: G‘afur G‘ulom, 2012.

8. G‘anieva R. Til va nutqning o‘zaro munosabati. – Toshkent: Fan, 2016.

9. Mahmudov N. O‘zbek tili stilistikasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2004.

10. Normatov U. Adabiy jarayon va milliy o‘zlik. – Toshkent: Sharq, 2014.

11. Qodirov N. Til, tafakkur va badiiylik. – Toshkent: Akademnashr, 2019.

12. Bahodirov A. O‘zbek adabiy tilining taraqqiyot bosqichlari. – Toshkent: Fan, 2007.

13. Sultonov K. Adabiyot nazariyasi asoslari. – Toshkent: Universitet, 2011.

14. Karimov A. Leksik-semantik tizimda atamalarning o‘rni. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2020.

15. Umarov A. Terminologiya nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Fan, 2015.

16. Sa’dullayev M. Badiiy tilda metaforik vositalar. – Qarshi: Nasaf, 2018.

17. Yunusov X. O‘zbek adabiyotida tarixiy terminlar qo‘llanilishi. – Toshkent: Fan, 2021.

18. Qodirova G. Lingvopoetika asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2013.

19. Nishonov F. Badiiy nutq va uslubiyat masalalari. – Andijon: AndMI, 2019.

20. Nazarov B. Adabiyotshunoslikka kirish. – Toshkent: Akademnashr, 2010.

INSON RESURSLARINI SAMARALI BOSHQARISHDA TA’LIM INVESTITSIYASINING AHAMIYATI

Shaniyazova Dilafruz Sabirovna

Qashqadaryo VPMM Pedagogika, psixologiya va ta’lim menejmenti kafedrasi v/b dotsenti

“Shiddat bilan rivojlanib borayotgan davrning jamiyat oldiga qo‘yayotgan talablari kun sayin ortib bormoqda. Strategik maqsadlarga erishish, yangi marralarni zabt etish, rivojlangan mamlakatlar qatoridan o‘rin olish uchun mamlakatda bilimli, tajribali va zamonaviy fikrlaydigan yuksak saviyali kadrlar, mutaxasislarning o‘rni beqiyos. Bu ehtiyoj osonlik bilan o‘z-o‘zidan qondirilmaydi. Buning zamirida inson kapitali, sodda qilib aytganda, inson, uning salohiyatini kashf etish, hamda uni ma’lum maqsadlarga erishish yo‘lida safarbar qilish kabi ulug’vor vazifalar turadi”.

Sh.M.Mirziyoev

Uzluksiz ta’lim tizimida amalga oshirilayotgan keng qamrovli islohotlar, ta’lim sifati va samaradorligini oshirish maqsadida ta’lim muassasalari faoliyatini takomillashtirishga yo‘naltirilgan davlat dasturlari, hukumat qarorlari, ta’lim-tarbiya jarayoni ishtirokchilariga qaratilayotgan e’tibor, ular uchun yaratilayotgan shart-sharoitlar, ta’lim sifatini oshirishdagi mavjud muammolarning yechimini topish, ta’lim mazmunini takomillashtirish bilan bir qatorda, uning sifatini ilmiy asosda boshqarishni ham taqozo etmoqda. Inson resurslarini boshqarishda esa uning aqlu zakovatini inobatga olish esa eng muhimidir.

Inson resurslarini boshqarish – bu ishga yollash, tanlov, xodimlarni jalb qilish, yo‘naltirish, o‘qitish va rivojlantirish, xodimlarni ishini baholash, rag’batlantirishni va imtiyozlarni berishni belgilash, xodimlarni motivatsiyalash, xodimlar farovonligi va kasaba uyushmasi bilan mehnat qonunchiligiga asosan munosabatlarni saqlab turish jarayonidir. Bunda ham rahbar, ham xodimdan yuksak aqliy salohiyat talab etiladi.

Shu bois, bugungi kunda jahonda ta’lim eng noyob kapital sifatida qadrlanayapti. Shu sababli ta’limning hamma bosqichlarida, ta’lim natijalarini baholash samaradorligini oshirish va usullarini takomillashtirish mexanizmlarini joriy etish orqali barcha insonlar uchun ularning hayoti davomida sifatli ta’lim olish imkoniyatini yaratishga alohida ahamiyat qaratilmoqda.

Darhaqiqat, har qanday mamlakatning kuch – qudrati uning intellektual salohiyati bilan belgilanadi. Bu esa, bevosita ta’lim sifatiga bog’liq. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan iqtisodiy va ijtimoiy o‘zgarishlar, iqtisodiyotning innovatsion yo‘nalishda shakllantirilishi, jahon iqtisodiyotiga integrallashuvi ta’lim tizimi oldiga dolzarb masalalaridan biri bo‘lgan sifatli ta’limni amalga oshirishni va sifatli mutaxassislarni tayyorlash vazifasini qo‘ymoqda.

Bugun yosh avlodga qanday bilim bersak, ertaga shuning natijasini ko‘ramiz. Shu asnoda ta’lim-tarbiya jarayonida yosh avlod tarbiyasini innovatsion asosda tashkil etish, imkon qadar bu jarayonga yangilik kiritish, uning sifatini oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki ta’lim millat ko‘zgusi bo‘lib, jamiyat va davlatning yuksalib borishini ta’minlovchi, xalqga yaratuvchanlik, ijodkorlik xususiyatlarini baxshida etuvchi kategoriya bo‘lib, tayyorlanayotgan mutaxassislarning yetuk kadr bo‘lishida muhimdir. Uning natijasi – intellektual rivojlangan, keng mushohada qiluvchi, yangilik yaratishga intiluvchan shaxsni tarbiyalash uchun ta’limning o‘zi yangiliklarga boy bo‘lishi, uning mazmunida ijodkorlik ruhi va motivlari hukm surishi lozim. Bunda innovatsion faoliyat sub’ektining talablarini qondirishdan innovatsion faoliyat sub’ekti ehtiyojining majmuaviyligini anglash va shakllantirishgacha bo‘lgan amaliy faoliyati jarayonida yuzaga keluvchi sub’ektning yangilikni yaratish va o‘zlashtirishga bo‘lgan ehtiyoj va qiziqishlarini o‘zida ifoda etuvchi, undovchi kuch bo‘lmog’i lozim. Mazkur vazifani amalga oshirishda ta’lim muassasalalari rahbarlaridan yuksak kasbiy salohiyat va insoniy sifatlarga ega bo‘lish talab etiladi. Mamlakatimiz Prezidenti Shavkat Mirziyoev o‘zining “Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz” nomli asarida har bir fuqaroning vatanparvar va yurtparvarlik fazilatlariga ega bo‘lishi, ona yurtini chin qalbidan sevishi va ardoqlashi, el-yurti uchun o‘zini ayamasligi, bu yo‘lda jonini ham fido qilishiga tayyor bo‘lishi lozimligini uqtiradi. Shunday ekan, innovatsion faoliyat jarayonida rahbar o‘zining keng dunyoqarashi, chuqur fikrlashi, uzoqni ko‘ra bilish qobiliyati bilan boshqalardan ajralib turishi lozim. U tarbiyalayotgan yosh avlodda aynan shu sifatlarni - iymon-e’tiqodi mustahkam, irodasi baquvvat, or-nomusli, izlanuvchan, tashabbuskor, tadbirkor, tashkilotchi, talabchan va qat’iyatli shaxslarni shakllantirishi lozim.

Shuning uchun bugungi murakkab va sinovli davrda intellekt eng katta xazina ekanini anglab yetayotgan, farzandlarini ham shunga da’vat etayotgan ota-onalar ko‘paymoqda. Bu, albatta barchamizni quvontirmoqda. Mazkur haqiqat eng ilg’or davlatlarda tan olingani, amalda o‘z isbotini topib kelayotganiga esa ancha bo‘ldi.

Masalan, AQShliklarning aytishicha, hech bir investitsiya bolaning bilimli bo‘lishi uchun sarflangan sarmoyachalik foyda keltirmaydi. “Agar neftь va oltin qazish sohasiga bir dollar investitsiya kiritsangiz, to‘rt-besh baravar, bozordan narsa olib sotsangiz yigirma–o‘ttiz foizdan bir baravargacha foyda keltirishi mumkin. SHu mablag’ni farzandingizni o‘qitish uchun yo‘naltirsangiz, ming dollar bo‘lib qaytadi”, deyishadi. Bugungi kunda G‘arb davlatlarida innovatsiyalar, ilm-fan, ta’lim taraqqiyoti va imkoniyatlari qanday ekanidan esa o‘zingiz yaxshi xabardorsiz.

Mutaxassislarning fikricha, ta’limga kiritilgan investitsiya birdaniga samara bermaydi. Kamida 5–10 yil kutish lozim. Ta’lim — nafaqat mamlakatimizni yangilash, ravnaq toptirish, balki ijtimoiy adolat va barqarorlikni ta’minlashda katta rolь o‘ynaydi. Bu esa, o‘z navbatida, kambag’allikka qarshi kurashish bilan ham bog’liq. Zero, AQShlik iqtisodchi Jeffri Saksning ta’kidlashicha, jamiyatning kambag’allik changalidan qutulishiga imkon beradigan oltita omil mavjud. Ular: inson kapitali, ishbilarmonlik kapitali, infratuzilma, tabiiy kapital, ijtimoiy o‘rnatilgan kapital va bilimlar kapitalidir. Ushbu mezonlarga erishishda esa, birinchi navbatda, ta’lim saviyasi va sifati, u bilan aholini qamrab olish darajasi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.

Hattoki, davlatimiz rahbari xalq bilan olib borayotgan har bir muloqotlarida, videoselektor yig’ilishlarida, parlamentga yo‘llayotgan Murojaatnomalarida, xalqaro minbarlardagi nutqlarida aynan ma’rifat aholi turmushini farovonlashtirish, odamlarning orzu-maqsadlarini ro‘yobga chiqarishning asosiy mezoni ekaniga urg’u beryaptilar. Ushbu mazmunda qabul qilinayotgan farmon va qarorlar esa ta’limni rivojlantirish yo‘lida dasturulamal bo‘lmoqda. Buning isboti sifatida esa, uzluksiz ta’limning barcha turlarida o‘quvchi-yoshlarning har tomonlama chuqur bilimga ega bo‘lishlari va o‘z aqliy qobiliyatlari bilan hattoki dunyoni zabt etishlari uchun barcha shart-sharoitlar hamda imkoniyatlar yaratilmoqda.

Ushbu maqsadlar, albatta, o‘z-o‘zidan amalga oshmaydi. Buning uchun, avvalo, barcha bir yoqadan bosh chiqarib, islohotlar mazmun-mohiyatini chuqur anglash bilan bir qatorda, ular ijrosiga ham mas’uliyatli bo‘lishi lozim. Zero, yoshlarning kelajagi haqida qayg’urish nafaqat davlat yoki hukumatning, balki har birimizning asosiy burchimizdir.

Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib, shunday xulosa kelish mumkin, jamiyatda bilimga asoslangan o‘zaro ahillik va hamjihatlik kayfiyati Uchinchi Renessans eshiklarini ochib beradi. Zotan, Sharq donishmandlari aytganidek, “Eng katta boylik — bu aql-zakovat va ilm, eng katta meros — bu yaxshi tarbiya, eng katta qashshoqlik — bu bilimsizlikdir!” Shunday ekan, mamlakatimizda ilm-fanni yanada ravnaq toptirish, yoshlarimizni chuqur bilim, yuksak ma’naviyat va madaniyat egasi etib tarbiyalash, raqobatbardosh iqtisodiyotni shakllantirish borasida boshlagan ishlar hamisha bardavomdir.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:

Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz – T.: “O‘zbekiston”, 2017 y.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 12-dekabr “O‘zbekiston Respublikasining 2022 — 2026 yillarga mo‘ljallangan investitsiya dasturini tasdiqlash hamda investitsiya loyihalarini boshqarishning yangi yondashuv va mexanizmlarini joriy etish to‘g’risida”gi PQ-72-sonli qarori.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-dekabr “2023 — 2025 yillarga mo‘ljallangan investitsiya dasturini amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g’risida”gi PQ-459-sonli qarori.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 5-fevraldagi ijtimoiy sohalardagi ustuvor vazifalar muhokamasi yuzasidan o’tkazilgan videoselektor.

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 14-fevral “O‘zbekiston Respublikasining 2024 yil I choragiga mo‘ljallangan investitsiya dasturini amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g’risida”gi 92-sonli qarori.

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 16-may “O‘zbekiston Respublikasining 2024 yil II choragiga mo‘ljallangan investitsiya dasturini amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g’risida”gi 286-sonli qarori.

https://lex.uz

QURILISH TASHKILOTLARIDA MEHNATGA HAQ TO‘LASH BO‘YICHA HISOB-KITOBLAR HISOBINI TAKOMILLASHTIRISH

Atabayeva Zebuniso Muxammad qizi

Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

Buxgalteriya hisobi yoʻnalishi 2-kurs magistranti

Abduvaxidov Farxod Tuychiyevich

Buxgalteriya hisobi kafedrasi professori

Annotatsiya: Mazkur maqolada qurilish tashkilotlarida mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblarni yuritishning amaldagi holati va uni takomillashtirish yo‘llari tahlil qilinadi. Tadqiqot jarayonida ish haqi hisobini tashkil etishning normativ-huquqiy asoslari, mehnat xarajatlarini aniqlash usullari hamda ish haqi fondini boshqarish mexanizmlari o‘rganildi. Shuningdek, qurilish sohasida ish haqi hisobida uchraydigan muammolar, ularning moliyaviy natijalarga ta’siri va hisob-kitob jarayonlarini avtomatlashtirishning ahamiyati yoritildi. Tadqiqot natijalari asosida mehnatga haq to‘lash hisobini takomillashtirishga qaratilgan amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqildi.

Kalit so‘zlar: qurilish tashkilotlari, mehnatga haq to‘lash, ish haqi hisobi, mehnat xarajatlari, hisob-kitoblar, avtomatlashtirish, buxgalteriya hisobi.

Аннотация: В статье рассматриваются вопросы совершенствования учета расчетов по оплате труда в строительных организациях. В ходе исследования проанализировано текущее состояние системы начисления заработной платы, нормативно-правовая база учета труда и заработной платы, а также методы определения трудовых затрат в строительстве. Особое внимание уделено проблемам учета заработной платы, их влиянию на финансовые результаты деятельности организаций и роли автоматизации расчетов. На основе проведенного анализа разработаны практические рекомендации по повышению эффективности учета расчетов по оплате труда в строительных организациях.

Ключевые слова: строительные организации, оплата труда, учет заработной платы, трудовые затраты, расчеты, автоматизация, бухгалтерский учет.

Abstract: This article examines the issues of improving accounting for payroll calculations in construction organizations. The study analyzes the current state of wage accounting, the regulatory framework governing labor remuneration, and methods for determining labor costs in the construction sector. Particular attention is paid to existing problems in payroll accounting, their impact on financial performance, and the importance of automating payroll calculations. Based on the research findings, practical recommendations are proposed to enhance the efficiency and transparency of payroll accounting in construction organizations.

Keywords: construction organizations, remuneration of labor, payroll accounting, labor costs, settlements, automation, accounting.

Kirish

Bozor iqtisodiyoti sharoitida qurilish sohasi mamlakat iqtisodiyotining muhim tarmoqlaridan biri bo‘lib, uning barqaror rivojlanishi ko‘p jihatdan mehnat resurslaridan samarali foydalanish va mehnatga haq to‘lash tizimining to‘g‘ri tashkil etilishiga bog‘liqdir. Qurilish tashkilotlarida ish jarayonining murakkabligi, mavsumiylik, bajariladigan ishlarning xilma-xilligi hamda mehnat natijalarini aniq o‘lchash zarurati mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblar hisobini takomillashtirishni dolzarb masalaga aylantiradi.

Mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblar buxgalteriya hisobining eng muhim va mas’uliyatli yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u nafaqat xodimlarning moddiy manfaatdorligini ta’minlaydi, balki tashkilotning moliyaviy natijalari, tannarx shakllanishi va soliq majburiyatlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Qurilish tashkilotlarida ish haqi hisobini yuritishda ko‘plab omillar — tarif stavkalari, lavozim maoshlari, ish vaqti hisobi, qo‘shimcha to‘lovlar va rag‘batlantirish mexanizmlarining mavjudligi hisob-kitob jarayonlarini murakkablashtiradi.

Amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, ayrim qurilish tashkilotlarida mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblarning yetarli darajada avtomatlashtirilmaganligi, normativ hujjatlarning to‘liq qo‘llanilmasligi hamda hisob ma’lumotlarining aniqlik va shaffoflik darajasi pastligi muammolarni keltirib chiqarmoqda. Bu holat mehnat resurslaridan foydalanish samaradorligini pasaytirib, boshqaruv qarorlarini qabul qilish jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Shu boisdan, qurilish tashkilotlarida mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblar hisobini takomillashtirish, zamonaviy hisob yuritish usullarini joriy etish, axborot texnologiyalaridan keng foydalanish hamda buxgalteriya hisobi tizimining ishonchliligini oshirish masalalarini ilmiy jihatdan tadqiq etish muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur maqolada aynan ushbu masalalar atroflicha yoritilib, ularni hal etish bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqishga qaratilgan.

Hozirgi globallashuv va iqtisodiyotning jadal rivojlanishi sharoitida qurilish sohasi mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotining asosiy drayverlaridan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda. Ushbu sohada amalga oshirilayotgan yirik investitsiya loyihalari, infratuzilma obyektlari va uy-joy qurilishi hajmining ortib borishi qurilish tashkilotlarida mehnat resurslarini samarali boshqarish hamda mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblar hisobini zamonaviy talablarga mos ravishda tashkil etishni taqozo etmoqda. Shu nuqtayi nazardan, mazkur mavzuning ilmiy jihatdan o‘rganilishi va amaliy yechimlar ishlab chiqilishi dolzarb ahamiyat kasb etadi.

Qurilish tashkilotlarida mehnatga haq to‘lash tizimi xodimlarning moddiy rag‘batlantirilishi, mehnat unumdorligini oshirish va ishlab chiqarish samaradorligini ta’minlashda muhim omil hisoblanadi. Biroq amaliyotda ish haqi hisobini yuritishda normativ-huquqiy talablarning to‘liq bajarilmasligi, mehnat xarajatlarini aniq hisobga olishdagi kamchiliklar hamda hisob-kitob jarayonlarining murakkabligi turli moliyaviy va tashkiliy muammolarga sabab bo‘lmoqda. Bu holatlar tashkilotlarning moliyaviy barqarorligi va raqobatbardoshligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Shuningdek, raqamli iqtisodiyot sharoitida buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotlarni avtomatlashtirish jarayonlari jadal rivojlanayotgan bir paytda, qurilish tashkilotlarida mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblar hisobining an’anaviy usullarda yuritilishi zamon talablariga mos kelmayapti. Axborot texnologiyalaridan yetarli darajada foydalanilmasligi hisob ma’lumotlarining aniqligi, tezkorligi va shaffofligini pasaytirib, boshqaruv qarorlarini qabul qilish jarayonini murakkablashtiradi.

Yuqoridagilardan kelib chiqib, qurilish tashkilotlarida mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblar hisobini takomillashtirish, ilg‘or buxgalteriya amaliyotlarini joriy etish, hisob jarayonlarini avtomatlashtirish va ularning samaradorligini oshirish masalalarini ilmiy asosda tadqiq etish bugungi kunda muhim va dolzarb ilmiy-amaliy vazifa hisoblanadi.

Asosiy qism

Qurilish tashkilotlarida mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblar hisobi mehnat resurslaridan foydalanish samaradorligini baholash, ishlab chiqarish tannarxini aniqlash va moliyaviy natijalarni shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu hisob turining to‘g‘ri tashkil etilishi xodimlar mehnatini adolatli baholash, ish haqi fondidan oqilona foydalanish hamda soliq va majburiy ajratmalarni o‘z vaqtida va aniq hisoblashni ta’minlaydi.

Qurilish sohasining o‘ziga xos xususiyatlari, jumladan, ishlarning loyiha asosida olib borilishi, bajarilgan ish hajmining doimiy o‘zgarib turishi, brigada usulida mehnatni tashkil etish va mavsumiylik omillari mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblarni murakkablashtiradi. Shu sababli ish haqi hisobini yuritishda tarif stavkalari, lavozim maoshlari, akkord va vaqtbay ish haqi shakllari, qo‘shimcha to‘lovlar hamda rag‘batlantirish mexanizmlarining o‘zaro uyg‘unligini ta’minlash muhim hisoblanadi.

Amaldagi buxgalteriya amaliyotida qurilish tashkilotlarida ish haqi hisobini yuritishda bir qator muammolar kuzatilmoqda. Jumladan, mehnat xarajatlarini aniq hisobga olishda hujjatlashtirishning yetarli darajada tashkil etilmaganligi, ish vaqti hisobining to‘liq yuritilmasligi hamda bajarilgan ish hajmini baholashda subyektivlik holatlari uchrab turadi. Bu esa ish haqi fondining noto‘g‘ri shakllanishiga, tannarxning asossiz oshishiga va moliyaviy natijalarning buzilishiga olib keladi.

Mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblar hisobini takomillashtirishda normativ-huquqiy hujjatlarga qat’iy rioya etish muhim ahamiyat kasb etadi. Xususan, mehnat qonunchiligi, soliq va buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi me’yoriy hujjatlar ish haqi hisobining asosiy metodologik bazasini tashkil etadi. Ushbu hujjatlar talablariga muvofiq ravishda hisob siyosatini ishlab chiqish va uni amaliyotga joriy etish ish haqi hisobining ishonchliligini oshiradi.

Zamonaviy sharoitda qurilish tashkilotlarida ish haqi hisobini avtomatlashtirish mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblarni takomillashtirishning eng muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Axborot texnologiyalaridan foydalanish ish vaqti hisobini real vaqt rejimida yuritish, ish haqi va majburiy ajratmalarni avtomatik hisoblash, hisob ma’lumotlarining aniqligi va shaffofligini ta’minlash imkonini beradi. Natijada inson omili ta’siri kamayib, hisob-kitoblarda xatoliklar sezilarli darajada qisqaradi.

Shuningdek, mehnatga haq to‘lash tizimini takomillashtirishda xodimlarni mehnat natijalariga qarab rag‘batlantirish mexanizmlarini kuchaytirish muhimdir. Qurilish tashkilotlarida ish haqi tizimini mehnat unumdorligi, bajarilgan ish hajmi va sifat ko‘rsatkichlari bilan bevosita bog‘lash xodimlarning moddiy manfaatdorligini oshiradi va ishlab chiqarish samaradorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.

Umuman olganda, qurilish tashkilotlarida mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblar hisobini takomillashtirish mehnat resurslarini boshqarish samaradorligini oshirish, moliyaviy intizomni mustahkamlash va tashkilotlarning iqtisodiy barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi. Shu bois ushbu yo‘nalishda ilmiy asoslangan yondashuvlar va amaliy tavsiyalar ishlab chiqish dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda.

Mavzuni o‘rganish zarurati

Qurilish sohasida amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar, investitsiya muhitining yaxshilanishi hamda raqobat muhitining kuchayib borishi qurilish tashkilotlari faoliyatini boshqarishda moliyaviy hisob va nazorat tizimlarini takomillashtirishni taqozo etmoqda. Ushbu jarayonda mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblar hisobi alohida ahamiyat kasb etib, uning samarali tashkil etilishi bevosita ishlab chiqarish xarajatlari, tannarx va yakuniy moliyaviy natijalarga ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli mazkur mavzuni ilmiy jihatdan chuqur o‘rganish zarurati yuzaga kelmoqda.

Amaliy tajriba shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab qurilish tashkilotlarida ish haqi hisobini yuritish tizimi zamonaviy iqtisodiy va texnologik talablarga to‘liq moslashmagan. Mehnat xarajatlarini hisobga olishda uslubiy yondashuvlarning yetarli darajada ishlab chiqilmaganligi, hisob ma’lumotlarining tahliliy imkoniyatlarining cheklanganligi va avtomatlashtirish darajasining pastligi boshqaruv qarorlarini qabul qilishda qiyinchiliklar tug‘diradi. Bu holat mehnat resurslaridan foydalanish samaradorligini baholash imkoniyatini cheklaydi.

Bundan tashqari, qurilish tashkilotlarida mehnatga haq to‘lash tizimining o‘ziga xosligi — akkord, brigada va loyiha asosidagi ish haqi shakllarining keng qo‘llanilishi — hisob-kitoblar hisobini ilmiy asosda takomillashtirishni talab etadi. Ushbu xususiyatlar e’tiborga olinmagan holda yuritilgan ish haqi hisobi ish haqi fondining noto‘g‘ri shakllanishiga, mehnat unumdorligi va moliyaviy ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi bog‘liqlikning zaiflashishiga olib kelishi mumkin.

Shu jihatdan, qurilish tashkilotlarida mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblar hisobini o‘rganish va uni takomillashtirish yo‘llarini aniqlash mehnat qonunchiligi talablariga rioya etilishini ta’minlash, buxgalteriya hisobining ishonchliligi va shaffofligini oshirish hamda ish haqi tizimini samarali boshqarish uchun ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Mazkur mavzuni chuqur tadqiq etish orqali ish haqi hisobining zamonaviy mexanizmlarini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish imkoniyatlari kengayadi.

Xulosa

Qurilish tashkilotlarida mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblar hisobi mehnat resurslaridan samarali foydalanish, ishlab chiqarish tannarxini to‘g‘ri shakllantirish va moliyaviy natijalarni ishonchli aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot jarayonida ushbu hisob turining amaldagi holati tahlil qilinib, qurilish sohasining o‘ziga xos xususiyatlari ish haqi hisobini yuritishda alohida yondashuvni talab etishi aniqlandi.

O‘rganishlar shuni ko‘rsatdiki, mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblarning yetarli darajada takomillashmaganligi mehnat xarajatlarini aniq hisobga olish, ish haqi fondini samarali boshqarish va moliyaviy intizomni ta’minlashda muammolarni keltirib chiqarmoqda. Ayniqsa, hisob jarayonlarining avtomatlashtirilmaganligi, hujjatlashtirishdagi kamchiliklar va normativ-huquqiy talablarning to‘liq bajarilmasligi ish haqi hisobining ishonchliligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.

Shu bilan birga, zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etish, hisob siyosatini qurilish tashkilotlari faoliyatiga moslashtirish hamda mehnat natijalari bilan bog‘liq rag‘batlantirish mexanizmlarini kuchaytirish mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblar hisobini takomillashtirishning asosiy yo‘nalishlari sifatida belgilandi. Ushbu chora-tadbirlar ish haqi hisobining shaffofligi va aniqligini oshirib, boshqaruv qarorlarini qabul qilish samaradorligini ta’minlaydi.

Umuman olganda, qurilish tashkilotlarida mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblar hisobini takomillashtirish mehnat resurslarini boshqarish tizimini rivojlantirish, tashkilotlarning iqtisodiy barqarorligini mustahkamlash va raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi. Mazkur yo‘nalishda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar va ishlab chiqilgan xulosalar amaliyotda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega.

Tavsiyalar

Hisob siyosatini takomillashtirish. Qurilish tashkilotlarida mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblarni yuritishda sohaga xos xususiyatlarni inobatga olgan holda hisob siyosatini qayta ko‘rib chiqish va uni amaldagi mehnat hamda soliq qonunchiligi talablariga to‘liq moslashtirish zarur.

Hisob jarayonlarini avtomatlashtirish. Ish vaqti hisobini yuritish, ish haqi va majburiy ajratmalarni hisoblash jarayonlariga zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etish orqali hisob-kitoblarning aniqligi, tezkorligi va shaffofligini ta’minlash tavsiya etiladi.

Mehnat xarajatlarini aniq hisobga olish. Bajarilgan ish hajmi va mehnat natijalarini aniq baholash mexanizmlarini joriy etish, birlamchi hujjatlarni rasmiylashtirish tartibini kuchaytirish orqali ish haqi fondining asosli shakllanishiga erishish lozim.

Rag‘batlantirish mexanizmlarini kuchaytirish. Ish haqi tizimini mehnat unumdorligi, bajarilgan ish sifati va ishlab chiqarish natijalari bilan bevosita bog‘lash orqali xodimlarning moddiy manfaatdorligini oshirish maqsadga muvofiqdir.

Ichki nazoratni kuchaytirish. Mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblarning to‘g‘ri va qonuniy yuritilishini ta’minlash uchun ichki audit va moliyaviy nazorat tizimini takomillashtirish zarur.

Xodimlarning malakasini oshirish. Buxgalteriya va moliya xodimlari uchun mehnatga haq to‘lash hisobi bo‘yicha muntazam o‘quv-seminarlar va malaka oshirish kurslarini tashkil etish hisob tizimining samaradorligini oshiradi.

Ushbu tavsiyalarni amaliyotga joriy etish qurilish tashkilotlarida mehnatga haq to‘lash bo‘yicha hisob-kitoblar hisobini takomillashtirish, moliyaviy intizomni mustahkamlash hamda mehnat resurslaridan samarali foydalanishni ta’minlashga xizmat qiladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi. – Toshkent.

O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – Toshkent.

O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent.

Karimov I.A. Iqtisodiyotni modernizatsiya qilish va barqaror rivojlantirish yo‘llari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2018.

Mirzayev A.T. Buxgalteriya hisobi va audit. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2020.

G‘ofurov U.S. Mehnat iqtisodiyoti va uni boshqarish. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2019.

Xolmatov Sh.K. Qurilish iqtisodiyoti. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2018.

Abdurahmonov Q.X. Mehnat bozori va bandlik. – Toshkent: O‘qituvchi, 2021.

Sattorov B.S. Ish haqi va mehnatga haq to‘lash tizimlari. – Toshkent: Moliya, 2020.

Tursunov N.N. Buxgalteriya hisobi nazariyasi. – Toshkent: Fan, 2017.

Бухалков М.И. Организация и нормирование труда. – Москва: Юрайт, 2019.

Савицкая Г.В. Анализ хозяйственной деятельности предприятия. – Москва: Инфра-М, 2020.

Ковалёв В.В. Финансовый учет и анализ. – Москва: Проспект, 2018.

Палий В.Ф. Бухгалтерский учет заработной платы. – Москва: Финансы и статистика, 2017.

Шеремет А.Д. Экономический анализ. – Москва: Инфра-М, 2021.

Horngren C.T., Sundem G.L., Elliott J.A. Introduction to Financial Accounting. – Pearson Education, 2019.

Brigham E.F., Houston J.F. Fundamentals of Financial Management. – Cengage Learning, 2020.

Atrill P., McLaney E. Accounting and Finance for Non-Specialists. – Pearson, 2021.

Drury C. Management and Cost Accounting. – Cengage Learning, 2018.

Needles B.E., Powers M., Crosson S. Principles of Accounting. – South-Western Cengage Learning, 2019.

RAHBARLIKDA BOSHQARUV FAOLIYATINI TASHKIL ETISH

Chuponkulova Sitora Bozorovna

Sariosiyo tumani 20-DMMT direktor o’rinbosari

Annotatsiya:Rahbarlik mas’uliyati katta bo’lishi bilan bir qatorda juda ko’p bilim va kuch talab etadigan jarayondir. Har bir shaxsning shaxsiyatiga hurmat ko'rsatadigan, moyillik, qiziqish, imkoniyatlarni hisobga olgan holda, oqilona talabchanlik bilan birgalikda boshqaruvning avtoritar usullariga qat'iy amal qiladigan rahbar ancha yaxshi natijalarga erishadi.Shunday ekan rahbar faoliytida boshqaruvni to’g’ri amalga oshirish katta kuch va mas’uliyat talab etadi.

Kalit so’zlar:Natija, hissa, avtoritar, resurs, management, hukunronlik qilish, boshqarish, kontekst

Ishga qiziqishni oshirish va yaxshi muvofiqlashtirilgan jamoani yaratishning eng yaxshi usullaridan biri odamlarni hurmat qilish va ularga mas'uliyat va vakolatlarni topshirishdir. Mas'uliyat ikki holatda paydo bo'ladi, ya’ni tarbiyachiga juda aniq vazifa va mas'uliyat yuklanganda, hamda uning qanday bajarilishini, natijasini so'rashini tushuntirilganda. Jarayonning har bir ishtirokchisiga o'z vazifasining mazmunini tushuntirish, muayyan natijalarga erishish uchun tashkilot majburiy boshqaruv xarakteriga emas, balki ongli ijodiy mehnatga tayanishi lozim. Natijaga asoslangan boshqaruvdagi muhim masala bu “natija” va “hissa” tushunchalarini farqlashdan iborat bo’ladi.

Natija - amalga oshirilgan maqsaddir. Ammo maqsadning o'zi haqiqiy va ideal bo'lishi mumkin. Bizning holatlarimizda biz haqiqiy maqsadlarni qabul qilamiz, ya'ni, amalga oshirish uchun barcha resurslar bilan ta’minlangan muhitni yaratamiz. Shunday qilib, natijaga asoslangan boshqaruv - bu rejalashtirilgan natijaga erishish uchun boshqaruvchi va boshqariladigan quyi tizimlarning maqsadli resurslar bilan ta'minlangan o'zaro ta'siridir.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyev rahbarligida 2017 yil 16 avgust kuni bo‘lib o‘tgan yig‘ilishda maktabgacha ta’lim tizimini tarkibiy jihatdan tubdan isloh qilish, mazkur muassasalarga bolalarni to‘la qamrab olish bo‘yicha muhim vazifalar qo‘yildi. Bu boradagi tahlillar natijasida qisqa vaqtda qator yirik hujjatlar O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 9 sentabrdagi “Maktabgacha ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-3261-sonli Qarori, 30 sentabrdagi “Maktabgacha ta’lim tizimi boshqaruvini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5198- sonli Farmoni hamda “O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi - faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida”gi PQ-3305-sonli Qarori qabul qilindi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Maktabgacha ta’lim tashkilotlari faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2019 yil 13 maydagi 319 qarori hamda O‘zbekiston Respublikasining “Ilk qadam”

davlat o‘quv dasturini ijrosini ta’minlash, Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida yuritilayotgan ish hujjatlarini tartibga solish maqsadida 2019 yil 30 avgust kuni 155-sonli “Davlat Maktabgacha ta’lim tashkilotlari pedagog xodimlarining ish xujjatlarini tasdiqlash” to‘g‘risidagi buyrug‘i, Qonunchilik palatasi tomonidan 2019-yil 22-oktabrda qabul qilingan “Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida” gi Qonuni qabul qilindi. Yuqoridagi vazifalardan kelib chiqadigan bo’lsak, maktabgacha ta’limda boshqaruvni zamon talablari asosida amalga oshirish maqsadga muvofiqdir. Agar biz "management" so'zi "hukmronlik qilish", "boshqarish" fe'llaridan kelib chiqqanligini va "harakat, yo'l-yo'riq berish, sizni to'g'ri yo'lga qo'yish, boshqarmoq, boshqarmoq, qilmoq" ma'nolarini anglatishini ko’rishimiz mumkin. Boshqaruv fani umumiy muammoni hal qilish uchun bir guruh odamlarni tashkil qilish shartlari paydo bo'lishi bilanoq paydo bo'ldi. Boshqa fanlar qatori bu fan ham vaqt o‘tishi bilan rivojlanib, takomillashib bordi. Bugungi kunda zamonaviy adabiyotlarni o'rganib chiqadigan bo’lsak, menejmentning turli xil ta'riflarini topishingiz mumkin. Uzoq yillar davomida menejment eng kam xarajat evaziga eng yaxshi natijalarga erishish uchun bir guruh odamlarga ishlab chiqarish jarayonida o'z faoliyatini tashkil etish va muvofiqlashtirishga ta'sir qilishning uzluksiz va maqsadli jarayoni sifatida ta'riflangan.

Bugungi kunnig zamonaviy tadqiqotchilar menejmentni quyidagicha ta'riflaydilar: Maxsus faoliyat odamlarning birgalikdagi faoliyati va maqsadlariga erishish jarayonida o'rtasidagi munosabatlarni tartibga solishga qaratilgan. Menejer va boshqariladiganlar o'rtasidagi murakkab ierarxik munosabatlarni muvofiqlashtirish faoliyat deb qarashimmmiz mumkin. Jamiyatimiz juda tez suratlarda o’zgarmoqda.

Mamlakatimizning iqtisodiyot, siyosiy va ijtimoiy hayotdagi o‘zgarishlar sari yo‘nalishi jamiyatning barcha boshqa institutlarida ham o‘zgarishlarni taqozo etmoqda. Bunday sharoitda menejmentga – dunyoning rivojlangan davlatlarining boshqaruv tajribasiga alohida e’tibor qaratish zarur. Ammo boshqaruv modellarini bir ijtimoiy-madaniy muhitdan boshqasiga o'tkazish amalda mumkin emas, chunki boshqaruv omillarning kombinatsiyasi bilan belgilanadi. Boshqaruv shakli, mulkchilik turi va bozorning rivojlanish darajasi turlicha. Shu bois mamlakatimizda menejmentni bosqichma-bosqich joriy etish qayd etilgan omillar bilan tizimli o‘zaro hamkorlikda amalga oshirilishi lozim. Boshqaruvning uch xil vositalari bo’lib, brinchisi, tashkilot, boshqaruv ierarxiyasidir, Bu yerda asosiy vosita - bu odamga yuqoridan ta'sir qilish (faoliyatni rag'batlantirish, rejalashtirish, tashkil etish va nazorat qilish, shuningdek taqsimlashning asosiy funksiyalaridan foydalanish) boylik va boshqalar.). Ikkinchisi - boshqaruv madaniyati, bularga jamiyat, tashkilot, odamlar guruhi tomonidan ishlab chiqilgan va tan olingan qadriyatlar, ijtimoiy normalar, munosabatlar, xattiharakatlar majmuyi. Uchinchisi esa – bozor, bozor munosabatlari, bular. mahsulot va xizmatlarni sotish va sotib olishga, sotuvchi va xaridor manfaatlari balansiga asoslangan boshqaruvdir. Umuman olganda, menejment deganda rahbarning boshqa odamlarning mehnati, aql-zakovati va xatti-harakatlarining motivlaridan foydalangan holda o'z maqsadlariga erishish qobiliyati tushunilishi mumkin, boshqacha qilib aytganda, bu fan va san'atning uyg'unlashuvidir. Odamlarni boshqarish va ijtimoiy jarayonlar bo’lib, quyidagi ta'rifni berish mumkin: Pedagogik menejment - ta'lim jarayonini boshqarishning uning samaradorligini oshirishga qaratilgan tamoyillari, usullari, tashkiliy shakllari va texnologik usullari majmuidir. Pedagogik adabiyotlarda ta’lim muassasalarini boshqarish ancha to‘liq va aniq belgilab berilgan va tavsiflangan. Maktabgacha ta'limga kelsak, biz uni bir qismi deb hisoblaymiz mumkin. Demak, menejment fanining barcha asosiy qoidalari, pedagogik menejment jumladan maktabgacha ta'lim muassasasini boshqarish uchun ham qo'llaniladi. Shu bilan birga, maktabgacha ta'lim tizimining rivojlanish tarixining xususiyatlari va ko'p qirraliligi, ichki fazilatlari va xususiyatlarini ham maksimal darajada hisobga olish muhimdir. P.I. Tretyakov, professor, pedagogika fanlari doktori, boshchiligida uning bir guruh shogirdlari, fidoyilari, amaliyotchilari Finlyandiya mualliflarining kontseptsiyasiga asoslangan “natijalarga asoslangan ta'limni boshqarish” texnologiyasini ishlab chiqdilar va joriy qildilar. Natijaga asoslangan boshqaruvning asosiy g'oyasi - bu hech qanday tashkilotning o'zi hech qanday qiymatga ega emasligini anglash, lekin shu bilan birga u ma'lum natijalarga erishish uchun odamlarni birlashtiradigan tartibli shakldir.

"Natijaga asoslangan boshqaruv" tushunchasining o'zi tashkilotning barcha a'zolari tomonidan belgilangan va kelishilgan natijalarga erishadigan boshqaruv va rivojlanish tizimi sifatida belgilanishi mumkin. Har bir rahbar o'z maktabgacha ta'lim muassasasini rivojlantirishning asosiy maqsadlarini belgilab, pedagogik jamoa bilan birgalikda butun pedagogik jarayonni tashkil qiladi, ya'ni u doimiy ravishda olingan natijalarni rejalashtirilgan natijalar bilan taqqoslaydi. Bu vaziyat bo'yicha aniq natijalar uchun tezkor qarorlar qabul qilishni talab qiladi. Natijaga asoslangan menejment, dastlab jamoaga maqsadga erishish uchun barcha resurslar bilan ta'minlangan haqiqiy berilgan deb taxmin qilanadi. Bunday resurslarga odamlar, vaqt, moliya, moddiy-texnika bazasi, texnologiyalar, usullar va boshqalar kiradi. Natijalar bo'yicha boshqarishda pedagogik jarayonning har bir ishtirokchisi umumiy ishdagi ishtirokini jamoaning boshqa a'zolari bilan bog'lay olishi kerak. Samarali fikrlash, rahbar va bo'ysunuvchi natijani belgilashini nazarda tutadi, keyin esa ijrochining o'zi unga erishish yo'llarini tanlaydi, ya'ni, vaqt, texnologiya va boshqa resurslar. Natijaga asoslangan boshqaruv kontekstida tashabbuskor va ijodiy jamoa qimmatli manba hisoblanadi. Rahbar o'quv jarayonining har bir ishtirokchisi uchun hurmat, ishonch, muvaffaqiyat muhitini yaratadi lozim. Bunda rahbar, menejerning vazifasi bajarishi, shuningdek ma'lumot berish, tahlil qilish, maqsadni belgilash, rejalashtirish, bajarish, nazorat qilish va tuzatishlarni amalga oshira oladigan salohiyatga ega bo’lishi hamda vaziyatga aniq egalik qila olishi va yo’naltirush qobiliyatiga ega bo'lishi kerak.

Xulosa qilib aytganda, boshqaruvchi va boshqariluvchi o’rtasidagi o’zaro hurmat, samimiy munosabatlar ta’lim samaradorligini oshirishda muhim o’rin egallaydi.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:

1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 10 iyundagi PQ-5144-son qarori.

2. F.R.Qodirova, Sh.Q.Toshpo‘latova, N.M.Kayumova, M.N.A’zamova Maktabgacha pedagogika T-“Ma’naviyat” 2018y.

3. Tretyakov P.I. "Maktabgacha ta'lim muassasasi: natijalarga ko’ra pedagogik jarayonni boshqarish", M., UTs "Perspektiva", 2010y.

4. Rustamovna, U. N., & Toxirjonovna, M. O. (2022). Polysemy-Semantic Universal. International Journal of Culture and Modernity, 14, 11-15.

5. Umarova N., Maxmudova O.Tilshunoslikda leksik ma’no va tushunchaning umumiy va xususiy xarakterlanishi. O`zMU xabarlari (2022. 1/3)

6. Toirjonovich, A. Z. (2022). BO’LAJAK O’QITUVCHILARNING KASBIY KOMPETENTLIGINI RIVOJLANTIRISH. Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS), 2(Special Issue 2), 92-96.

7. Арипов, З., & Сайдумарова, М. (2021). Zamonaviy o’qitish metodlari orqali iqtidorli o’quvchilarni tarbiylash va rivojlantirish. Общество и инновации, 2(12/S), 86-92.

8. Ashurova, O. A. (2021). AESTHETIC EDUCATION AS A FACTOR OF PROFESSIONAL TRAINING OF PRESCHOOL TEACHERS IN A PEDAGOGICAL UNIVERSITY. Theoretical & Applied Science, (5), 425-427.

9. Ashurova, O. (2021). Analysis of foreign experience on the development of eco-aesthetic culture of future preschool education specialists. Asian Journal of Multidimensional Research, 10(10), 1478-1484.

10. Anvarjonovna, A. O. (2021, December). Methodological Foundations for Development of Aesthetic Culture Teacher of Preschool Education. In INTERNATIONAL CONFERENCE ON MULTIDISCIPLINARY RESEARCH AND INNOVATIVE TECHNOLOGIES (Vol. 2, pp. 254-258).

BOSHLANG‘ICH SINFDA TA’LIM SIFATINI OSHIRISHDA ZAMONAVIY PEDAGOGIK YONDASHUVLAR

Bektayeva Shoira Erkinovna

Samarqand viloyati Nurobod tumani

52-maktab Boshlang'ich ta'lim o‘qituvchisi

Annotatsiya:Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari faoliyatida zamonaviy pedagogik yondashuvlar, innovatsion metodlar va ularning ta’lim sifatini oshirishdagi o‘rni yoritiladi. Shuningdek, boshlang‘ich ta’limda o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, ijodkorligi va kommunikativ ko‘nikmalarini rivojlantirish masalalariga alohida e’tibor qaratiladi.

Kalit so‘zlar: boshlang‘ich ta’lim, pedagogik yondashuv, innovatsion metodlar, ta’lim sifati, o‘quvchi faolligi.

Аннотация:В данной статье рассматривается значение современных педагогических подходов в деятельности учителей начальных классов, а также роль инновационных методов в повышении качества образования. Особое внимание уделяется развитию у учащихся начальных классов самостоятельного мышления, творческих способностей и коммуникативных навыков. Использование интерактивных методов, дидактических игр и информационно-коммуникационных технологий способствует повышению учебной активности и эффективности образовательного процесса.

Ключевые слова: начальное образование, педагогический подход, инновационные методы, качество образования, учебная активность.

Annotation:This article discusses the importance of modern pedagogical approaches in the professional activity of primary school teachers and the role of innovative methods in improving the quality of education. Special attention is paid to the development of independent thinking, creativity, and communicative skills of primary school students. The use of interactive methods, didactic games, and information and communication technologies increases students’ learning activity and the effectiveness of the educational process.

Key words: primary education, pedagogical approach, innovative methods, quality of education, student activity.

Boshlang‘ich ta’lim umumta’lim tizimining poydevori bo‘lib, o‘quvchilarning keyingi ta’lim bosqichlaridagi muvaffaqiyati aynan shu davrda berilgan bilim, ko‘nikma va malakalarga chambarchas bog‘liqdir . Boshlang‘ich sinfda bolalarda o‘qishga bo‘lgan qiziqish, mustaqil fikrlash, muloqot madaniyati, intizom va ijtimoiy moslashuv kabi muhim sifatlar shakllanadi. Shu sababli boshlang‘ich sinf o‘qituvchisidan nafaqat fan bilimlari, balki yuqori pedagogik mahorat, psixologik yondashuv va innovatsion fikrlash ham talab etiladi.

Bugungi kunda ta’lim sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar boshlang‘ich ta’lim sifatini oshirishga alohida e’tibor qaratishni taqozo etmoqda. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar, interfaol metodlar va axborot-kommunikatsiya vositalaridan foydalanish o‘quv jarayonini samarali tashkil etish imkonini bermoqda.

1. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining kasbiy kompetensiyasi;

Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining kasbiy kompetensiyasi — bu uning bilim, ko‘nikma, malaka va shaxsiy fazilatlarining uyg‘unligidir. O‘qituvchi darsni rejalashtirish, o‘quvchilarning yosh va psixologik xususiyatlarini hisobga olish, ta’lim jarayonini to‘g‘ri tashkil etish orqali yuqori natijalarga erishadi. Shuningdek, o‘qituvchining nutq madaniyati, sabr-toqati va bolalarga nisbatan mehribon munosabati muhim ahamiyat kasb etadi.

2. Zamonaviy pedagogik yondashuvlarning ahamiyati;

An’anaviy dars o‘tish usullari bilan bir qatorda zamonaviy pedagogik yondashuvlardan foydalanish bugungi kun talabi hisoblanadi. Interfaol metodlar o‘quvchilarni faol fikrlashga, o‘z fikrini erkin bayon etishga va mustaqil qaror qabul qilishga o‘rgatadi . Jumladan, "aqliy hujum", "klaster", "insert", "Venn diagrammasi" kabi metodlar dars jarayonida samarali qo‘llaniladi.

3. Didaktik o‘yinlarning ta’lim jarayonidagi o‘rni;

Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun o‘yin faoliyati yetakchi o‘rin tutadi. Didaktik o‘yinlar orqali o‘quvchilar bilimni oson va qiziqarli tarzda o‘zlashtiradilar . O‘yin jarayonida bolalarda muloqot, hamkorlik, raqobat va ijodkorlik ko‘nikmalari rivojlanadi. Masalan, "Kim tez?", "Top va ayt", "Bilimlar bellashuvi" kabi o‘yinlar dars samaradorligini oshiradi.

4. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish;

AKT vositalari boshlang‘ich ta’lim jarayonida keng imkoniyatlar yaratadi . Multimediali taqdimotlar, interaktiv doskalar, videoroliklar va elektron resurslar darsni jonlantirib, o‘quvchilarning diqqatini jamlashga yordam beradi. Shu bilan birga, AKT o‘quvchilarning axborot bilan ishlash kompetensiyasini shakllantiradi.

5. Tarbiyaviy jarayon va ma’naviy qadriyatlar;

Boshlang‘ich sinfda nafaqat ta’lim, balki tarbiya jarayoni ham muhim hisoblanadi. O‘qituvchi dars jarayonida milliy va umuminsoniy qadriyatlarni singdirishi, o‘quvchilarda vatanparvarlik, mehnatsevarlik va odob-axloq fazilatlarini shakllantirishi lozim. Tarbiyaviy suhbatlar, namunali xulq va jamoaviy tadbirlar bu jarayonda muhim rol o‘ynaydi.

Boshlang‘ich ta’limda innovatsion metodlarning ahamiyati:

Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun dars jarayoni nafaqat bilim berish, balki ularningdunyoqarashini kengaytirish, mantiqiy tafakkurini rivojlantirish va mustaqil fikrlash qobiliyatinishakllantirishga yo‘naltirilishi kerak. An’anaviy yondashuvlar bilan birga, zamonaviy innovatsion metodlardan foydalanish ta’lim samaradorligini oshiradi. Ushbu metodlar quyidagilarga asoslanadi.

Interfaol o‘qitish metodlari

– o‘quvchilarning dars jarayonida faol ishtirok

etishini ta’minlaydi. Rolli o‘yinlar, muammoli ta’lim, klaster va "Baliq skeleti" texnikalari orqali

o‘quvchilar bilimlarni mustahkamlaydi.

STEAM-ta’lim– fan, texnologiya, muhandislik, san’at va matematikaniuyg‘unlashtirib, o‘quvchilarning ijodiy fikrlash va muammolarni hal qilish ko‘nikmalarinirivojlantiradi.•Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish–ta’lim jarayonigakompyuter, planshet, interfaol doskalar va onlayn ta’lim platformalarini jalb qilish orqali o‘quvjarayonini yanada jonlantiradi

•Gamifikatsiya– dars jarayoniga o‘yin elementlarini kiritish orqali o‘quvchilarningqiziqishini oshirish va ularni faol ishtirok etishga rag‘batlantirish.

Differensial yondashuv– har bir o‘quvchining individual xususiyatlarini inobatga olib, ularning o‘quv jarayonidagi ehtiyojlariga mos keladigan metodlarni tanlash.Innovatsion metodlarning samaradorligi.Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy innovatsion metodlardan foydalanish natijasida o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishi ortadi, bilimlarni eslab qolish darajasi oshadi va mustaqil

fikrlash ko‘nikmalari shakllanadi. Ayniqsa, interfaol va axborot texnologiyalariga asoslanganmetodlar o‘quvchilarni dars jarayonida faol ishtirok etishga undaydi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini o‘qitishda zamonaviy innovatsion metodlardan foydalanish ta’lim jarayonini yanada samarali qilishga xizmat qiladi. Yangi texnologiyalar va pedagogik yondashuvlarniqo‘llash natijasida o‘quvchilarning faolligi oshib, mustaqil fikrlash va ijodiy yondashuv rivojlanadi. Shu bois, boshlang‘ich ta’lim tizimida innovatsion metodlarni keng joriy etishzamonaviy ta’lim standartlariga erishishda muhim omil hisoblanadi.Zamonaviy ta’lim tizimi o‘quvchilarning faolligi, mustaqil fikrlashi va ijodiy yondashuvinirivojlantirishga yo‘naltirilgan. Xususan, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini o‘qitishda an’anaviyusullar bilan bir qatorda zamonaviy pedagogik texnologiyalar va innovatsion metodlardanfoydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu metodlar ta’lim jarayonining samaradorliginioshirish bilan birga, o‘quvchilarning bilim olishga bo‘lgan qiziqishini kuchaytiradi. O'zingiznizerikarli darsni boshdan kechirayotganingizni tasavvur qiling, o'qituvchilarning ovoziquloqlaringizda aks-sado berib, darsga e'tiboringizni qaratmoqchi bo'lganingizda ko'z qovoqlaritushmasligi uchun kurashmoqda. Aslini olganda, bu turli xil o'qitish yondashuvlari! Hozirgi kundako'plab o'qituvchilar o'z mashg'ulotlarini bunday stsenariylardan uzoqlashtirib, zamonaviy o'qitishusullarini o'rganish orqali o'quvchilarni o'quv jarayoniga yanada chuqurroq jalb qilishni maqsadqilganlar. Ta'lim landshafti tez sur'atlar bilan rivojlanib bormoqda, bu sizga zamonaviyroqstrategiyalardan xabardor bo'lishni va ularga moslashishni talab qiladi. Agar buni qilmasangiz,rivojlanayotgan ta'lim landshaftiga muammosizqo'shilishingiz qiyin bo'lishi mumkin

.Zamonaviy yondashuvlar quyidagicha:

1. Shaxsiylashtirilgan ta’lim;

2. Loyiha asosidagi ta’lim (PBL);

3. Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellect;

4. Integratsiyalashgan o‘quv dasturlari.

1.Shaxsiylashtirilgan ta’lim;

Shaxsiylashtirilgan ta’lim yondashuvi har bir o‘quvchining o‘ziga xos ehtiyojlarini hisobga olgan holda ta’lim jarayonini tashkil qilishni nazarda tutadi. Ushbu yondashuv orqali o‘quvchilar o‘zlarining qiziqishlari, qobiliyatlari va bilim darajasiga mos ravishda ta’lim oladilar.

Shaxsiylashtirilgan ta’limning afzalliklari:

• O‘quvchilarning ta’lim olish jarayonidagi faolligini oshiradi.

• O‘qituvchilarga har bir o‘quvchi bilan individual ishlash imkoniyatini beradi.

• O‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini yaxshilaydi.

Bunday yondashuvda o‘quvchilarning ehtiyojlari va qobiliyatlari doimiy tahlil qilinib, ularga mos o‘quv materiallari va topshiriqlar taqdim etiladi. Masalan, raqamli platformalar yordamida o‘quvchilarning natijalari kuzatilib, ularga moslashtirilgan ta’lim yo‘nalishlari taklif qilinishi mumkin.

2. Loyiha asosidagi ta’lim (PBL)

Loyiha asosidagi ta’lim (Project-Based Learning) o‘quvchilarning muammolarni hal qilish va amaliy topshiriqlar orqali o‘rganish jarayoniga asoslanadi. Ushbu yondashuv bolalarga nafaqat nazariy bilimlar berish, balki ularning real hayotiy vaziyatlarga tayyor bo‘lishini ta’minlashni maqsad qiladi.

Loyiha asosidagi ta’limning asosiy jihatlari:

• O‘quvchilarni mustaqil fikrlash va ijodiy yondashishga o‘rgatadi.

• Haqiqiy muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini shakllantiradi.

• O‘quvchilarning muloqot va jamoa bo‘lib ishlash qobiliyatlarini rivojlantiradi. Masalan, biologiya fanida o‘quvchilar o‘simliklar hayotiy tsiklini o‘rganish uchun kichik tadqiqot loyihasi ustida ishlashlari mumkin. Bu usul o‘quvchilarga nazariy bilimlarni amaliyotda qo‘llash imkonini beradi.

3. Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt

Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektning boshlang‘ich ta’limda qo‘llanilishi ta’lim jarayonini sezilarli darajada o‘zgartirdi. Bugungi kunda raqamli platformalar, virtual laboratoriyalar va interaktiv o‘quv vositalari o‘quvchilarning ta’lim olish jarayonini yangi bosqichga olib chiqmoqda. Raqamli texnologiyalar yordamida o‘quvchilar interaktiv o‘quv dasturlaridan foydalangan holda vaqt va makondan qat’i nazar ta’lim olishlari mumkin. Masalan, sun’iy intellekt asosidagi o‘quv dasturlari yordamida o‘quvchilar individual tarzda mashqlarni bajarib, natijalarini real vaqtda kuzatishlari va baholashlari mumkin. Bu o‘quvchilarning o‘zlashtirish jarayonini tezlashtiradi va ularning qiziqishini oshiradi.

4.Integratsiyalashgan o‘quv dasturlari. Integratsiyalashgan o‘quv dasturlari bir nechta fanlarni bir-biri bilan bog‘lab o‘qitishni nazarda tutadi. Masalan, matematika va tabiatshunoslik fanlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatish orqali o‘quvchilar o‘quv mavzularini kengroq tushunish imkoniga ega bo‘ladilar. Bunday

yondashuvlar o‘quvchilarga turli fanlar o‘rtasidagi aloqa va bog‘liqlikni tushunishga yordam beradi, bu esa ularning tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi. Boshlang‘ich ta’limda zamonaviy yondashuvlarning qo‘llanilishi o‘quvchilarning

ta’limga bo‘lgan qiziqishini oshirib, ularning bilim olish jarayonini samarali qiladi. Maqolada tahlil qilingan barcha zamonaviy yondashuvlarning umumiy xususiyati shundaki, ular o‘quvchilarning mustaqil fikrlash va amaliy ko‘nikmalarini shakllantirishga yo‘naltirilgan.

Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining pedagogik faoliyati nafaqat bilim berish, balki o‘quvchilarning shaxs sifatida shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan muhim jarayondir. Boshlang‘ich ta’lim bosqichida qo‘yilgan poydevor keyingi ta’lim bosqichlarining samaradorligini belgilab beradi. Shu bois, o‘qituvchidan yuqori darajadagi mas’uliyat, pedagogik mahorat va zamonaviy bilimlar talab etiladi.

Zamonaviy pedagogik yondashuvlar, innovatsion metodlar hamda axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan maqsadga muvofiq va oqilona foydalanish o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishini oshiradi, ularning mustaqil va ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Interfaol metodlar asosida tashkil etilgan darslar o‘quvchilarni faollikka undab, ta’lim jarayonida samaradorlikni ta’minlaydi.

Shuningdek, o‘qituvchining doimiy izlanishi, o‘z ustida ishlashi, ilg‘or pedagogik tajribalarni o‘rganib, amaliyotga joriy etib borishi kasbiy kompetensiyani oshirishga xizmat qiladi. Ta’lim jarayonida individual yondashuv, o‘quvchilarning yosh va psixologik xususiyatlarini inobatga olish esa ta’lim sifatining yanada yuksalishiga olib keladi. Natijada, zamonaviy bilim va ko‘nikmalarga ega, barkamol va raqobatbardosh shaxslarni tarbiyalash imkoniyati yaratiladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:

1. Abdullaeva M. Pedagogika nazariyasi va amaliyoti. — Toshkent, 2020.

2. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. — Toshkent, 2019.

3. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar to‘plami. — Toshkent, 2021.

4. Boshlang‘ich ta’lim metodikasi. — Toshkent, 2022.

5.Sohibaxon Haydarova, Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini o'qitishda zamonaviy innovatsion metodlardan foydalanish, International scientific journal "Modern Science and Research" 768-769-b

6.Sayidov Nozimjon Abdulnosirovich, 2Burhanova Zulhumor Odiljon qizi, MODERN TRENDS OF TEACHING IN THE CONTEXT OF INNOVATIVE AND DIGITAL

TECHNOLOGIES IN HIGHER EDUCATION: PROSPECTS, PROBLEMS AND SOLUTIONS”

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE, NOVEMBER 29, 2024, Boshlang‘ich ta’limda zamonaviy yondashuvlar, 443-446-b

Типология сложных предложений в русском и узбекском языках

Рахматова Кизлархон Улугбек кизи

Сырдарьинская область, город Гулистан

Гулистанский государственный университет

Кафедра русского языка и литературы

Аннотация: В статье рассматриваются типологические особенности сложных предложений в русском и узбекском языках в сравнительном аспекте. Анализируются структурные, семантические и грамматические характеристики сложных предложений, а также средства синтаксической связи. Выявляются общие и отличительные черты данных языков, определяется их роль в системе обучения и переводческой практике. Полученные результаты способствуют углублению сравнительно-типологических исследований в области синтаксиса.

ANNOTATSIYA:Ushbu maqolada rus va o‘zbek tillaridagi murakkab gaplarning tipologik xususiyatlari qiyosiy jihatdan tahlil qilinadi. Murakkab gaplarning tuzilishi, grammatik bog‘lanish vositalari, semantik munosabatlari va sintaktik modellari o‘rganiladi. Tadqiqot davomida har ikki tilga xos umumiy va farqli jihatlar aniqlanib, ularning tilshunoslik va amaliy ta’lim jarayonidagi ahamiyati yoritiladi. Maqola natijalari rus va o‘zbek tillarini o‘qitishda, tarjima amaliyotida hamda qiyosiy tilshunoslik tadqiqotlarida muhim ahamiyat kasb etadi.

Annotation:This article examines the typological features of complex sentences in the Russian and Uzbek languages from a comparative perspective. The study focuses on structural, semantic, and grammatical characteristics, as well as syntactic connection means. Common and distinctive features of both languages are identified, highlighting their significance in linguistic theory, language teaching, and translation practice. The results contribute to the development of comparative and typological syntax studies.

Ключевые слова: сложное предложение, типология, сравнительный анализ, синтаксис, русский язык, узбекский язык.

Введение:В современном языкознании сравнительно-типологические исследования занимают важное место, поскольку позволяют глубже понять структуру и функционирование языков различных типов. Особый интерес представляет сопоставление русского и узбекского языков, относящихся к разным языковым семьям — славянской и тюркской. Одной из ключевых синтаксических единиц, отражающих особенности грамматического строя языка, является сложное предложение.

Изучение типологии сложных предложений в русском и узбекском языках способствует выявлению универсальных и специфических черт синтаксической организации, а также имеет практическое значение в процессе обучения, перевода и межкультурной коммуникации.

ОСНОВНАЯ ЧАСТЬ:

1. Понятие сложного предложения и его классификация

Сложное предложение представляет собой синтаксическую конструкцию, состоящую из двух или более простых предложений, объединённых по смыслу и грамматически. В русском языке традиционно выделяются сложносочинённые, сложноподчинённые и бессоюзные сложные предложения. В узбекском языке сложные предложения подразделяются на сочинённые и подчинённые, при этом важную роль играют формы глагола и аффиксы.

2. Структурные особенности сложных предложений

В русском языке основными средствами связи частей сложного предложения являются союзы, союзные слова и интонация. В узбекском языке, наряду с интонацией, широко используются глагольные формы, деепричастия и специальные суффиксы, что обусловлено агглютинативным характером языка.

3. Семантические отношения в сложных предложениях

В обоих языках сложные предложения выражают различные семантические отношения: причинно-следственные, временные, условные, целевые, уступительные и сравнительные. Однако способы выражения этих отношений различаются: в русском языке они чаще реализуются при помощи союзов, в узбекском — посредством грамматических форм и порядка слов.

4. Сравнительно-типологический анализ

Сопоставительный анализ показывает, что при общей функциональной схожести сложные предложения в русском и узбекском языках имеют существенные различия в структуре и средствах выражения синтаксических связей. Эти различия необходимо учитывать в процессе обучения и перевода, чтобы избежать интерференции и грамматических ошибок.

ЗАКЛЮЧЕНИЕ:

Таким образом, типология сложных предложений в русском и узбекском языках отражает как универсальные закономерности синтаксической организации, так и национально-специфические особенности. Сравнительное изучение данных конструкций способствует более глубокому пониманию грамматического строя языков и повышает эффективность их преподавания. Результаты исследования могут быть использованы в учебной и научно-методической деятельности.

Таким образом, типология сложных предложений в русском и узбекском языках отражает как универсальные закономерности синтаксической организации, так и национально-специфические особенности каждого языка. Несмотря на различие в грамматическом строе, оба языка обладают богатой системой средств выражения сложных синтаксических отношений.

Сравнительный анализ показал, что в русском языке ведущую роль в формировании сложных предложений играют союзы и союзные слова, тогда как в узбекском языке основными средствами связи выступают аффиксы, формы глагола и интонация. Эти различия обусловлены типологической принадлежностью языков и оказывают значительное влияние на процесс их изучения и преподавания.

Результаты проведённого исследования подтверждают, что сопоставительное изучение сложных предложений способствует более глубокому осмыслению грамматического строя языков, развитию языковой компетенции обучающихся и повышению качества переводческой деятельности. Материалы статьи могут быть использованы в учебном процессе высших учебных заведений, при подготовке научных работ, а также в методической практике преподавателей русского и узбекского языков.

Список использованной литературы:

1.Виноградов В. В. Русский язык. Синтаксис. – М.: Наука, 1986.

2.Шахматов А. А. Синтаксис русского языка. – М.: Едиториал УРСС, 2001.

3.Абдурахмонов Ғ. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Синтаксис. – Ташкент, 2010.

4.Саидов У. Основы сравнительного языкознания. – Ташкент, 2015.

5.Ходжиев А. Толковый словарь лингвистических терминов. – Ташкент, 2002.

"SCREENS, STREAMS, AND DREAMS: EDUCATION I N A DIGITAL ERA"

Authors

Keywords:

Abstract

References

Downloads

Published

Issue

Section

Latest publications

Information

Language