IQLIM OʻZGARISHI SHAROITIDA QIZILQUM CHOʻLI EKOTIZIMI DINAMIKASINI MODELLASHTIRISHNING ILMIY-METODIK ASOSLARI

Authors

  • Sherzod Tojiyev Markaziy Osiyo atrof-muhit va iqlim oʻzgarishini oʻrganish universiteti (GREEN UNIVERSITY) huzuridagi Atrof-muhit va tabiatni muhofaza qilish texnologiyalari ilmiy-tadqiqot instituti tayanch doktaranti Email: sherzod09141998@gmail.com ORCID: https://orcid.org/0009-0008-1627-6235 Author

Keywords:

Qizilqum cho‘li, ekotizim dinamikasi, masofadan zondlash, GAT, RESTREND, GeoDetector, iqlim ssenariylari, yer degradatsiyasi, LST, integral modellashtirish.

Abstract

Ushbu maqolada global iqlim o‘zgarishi va ortib borayotgan antropogen yuklama sharoitida Qizilqum cho‘li ekotizimida kechayotgan ekologik transformatsiyalar ва degradatsiya jarayonlarini baholashning ilmiy-metodologik asoslari tizimlashtirilgan. Tadqiqot doirasida sohadagi nufuzli xalqaro ilmiy manbalar sintez qilinib, cho‘l ekotizimi dinamikasini baholash uchun ko‘p faktorli Integral degradatsiya xavfi modeli (IDRM) konseptual arxitekturasi ishlab chiqilgan. Ekotizim parametrlarini baholashda nafaqat an’anaviy vegetatsiya indekslaridan (NDVI, SAVI), balki yer yuzasining termik rejimi (LST), tuproq-biofizik xususiyatlari (BSI), namlik stressi (NDMI) hamda gidroklimatik anomaliyalar (Precipitation, PET, Aridity Index) ko‘rsatkichlarining sinergik ta’siri asoslab berilgan. Tabiiy va inson omillarining ulushini miqdoriy differensiyalashda RESTREND algoritmi hamda GeoDetector modelining interpretatsion imkoniyatlari ochib berilgan. Taklif etilayotgan model 2000–2025-yillardagi retrospektiv dinamikani tahlil qilish hamda CMIP6 (SSP2-4.5 va SSP5-8.5) ssenariylari asosida 2030–2050-yillarga mo‘ljallangan istiqbolli geoprognostik xaritalarni yaratish imkonini beradi. Natijalar mintaqada yaylovlarni barqaror boshqarish ва ekologik monitoring tizimini (GEOMS) yo‘lga qo‘yishda fundamental asos bo‘lib xizmat qiladi.

References

1. Jiang, L., Jiapaer, G., Bao, A., Guo, H., & Ndayisaba, F. (2017). Vegetation dynamics and responses to climate change and human activities in Central Asia. Science of the Total Environment, 599–600, 967–980. doi.org

2. Rivera-Marin, D., Dash, J., & Ogutu, B. (2022). The use of remote sensing for desertification studies: A review. Journal of Arid Environments, 206, Article 104829. doi.org

3. Berdimbetov, T., Ma, Z.-G., Shelton, S., Ilyas, S., & Nietullaeva, S. (2021). Identifying land degradation and its driving factors in the Aral Sea Basin from 1982 to 2015. Frontiers in Earth Science, 9, Article 690000. doi.org

4. Xing, X., Qian, J., Chen, X., Chen, C., Sun, J., Wei, S., Yimamaidi, D., & Zhanar, Z. (2022). Analysis of effects of recent changes in hydrothermal conditions on vegetation in Central Asia. Land, 11(3), Article 327. doi.org

5. Rakhmatova, N., Nishonov, B. E., Kholmatjanov, B. M., Rakhmatova, V., Toderich, K. N., Khasankhanova, G. M., Shardakova, L., Khujanazarov, T., Ungalov, A. N., & Belikov, D. A. (2024). Assessing the potential impacts of climate change on drought in Uzbekistan: Findings from RCP and SSP scenarios. Atmosphere, 15(7), Article 866. doi.org

6. Gao, C., Ren, X., Fan, L., He, H., Zhang, L., Zhang, X., Li, Y., Zeng, N., & Chen, X. (2023). Assessing the vegetation dynamics and its influencing factors in Central Asia from 2001 to 2020. Remote Sensing, 15(19), Article 4670. doi.org

7. Burrell, A. L., Evans, J. P., & De Kauwe, M. G. (2020). Anthropogenic climate change has driven over 5 million km2 of drylands towards desertification. Nature Communications, 11(1), Article 3853. doi.org

8. Huang, J., Yu, H., Guan, X., Wang, G., & Guo, R. (2016). Accelerated dryland expansion under climate change. Nature Climate Change, 6(2), 166–171. doi.org

9. Wang, L., Jiao, W., MacBean, N., Rulli, M. C., Manzoni, S., Vico, G., & D’Odorico, P. (2022). Dryland productivity under a changing climate. Nature Climate Change, 12(11), 981–994. doi.org

10. Formica, A. F., Burnside, R. J., & Dolman, P. M. (2017). Rainfall validates MODIS-derived NDVI as an index of spatio-temporal variation in green biomass across non-montane semi-arid and arid Central Asia. Journal of Arid Environments, 142, 11–21. doi.org

Downloads

Published

2026-06-20