AXBOROT TEXNOLOGIYALARI SOHASIDA JINOYATCHILIKNING OLDINI OLISHNING ZAMONAVIY JIHATLARI
Keywords:
kiberjinoyatchilik, axborot texnologiyalari, jinoyatlarni oldini olish, kiberxavfsizlik, bank kartalari, biometrik identifikatsiya, sun'iy intellekt, fishing.Abstract
Mazkur maqolada axborot texnologiyalari sohasidagi jinoyatlarni oldini olishning dolzarb masalalari tadqiq etilgan. Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi jinoyatchilikning yangi shakl va usullarini yuzaga keltirmoqda. O‘zbekiston Respublikasida kiberjinoyatlar soni so‘nggi besh yilda 68 barobarga oshib, 2024 yilda 58 800 ta jinoyat qayd etilgan. Tadqiqot doirasida mahalliy va xalqaro tajriba tahlil qilinib, Rossiya Federatsiyasi, Singapur, Estoniya kabi davlatlarning ilg‘or amaliyoti o‘rganilgan. Muallif tomonidan kiberjinoyatlarning asosiy turlari (zararli havolalar orqali kartalarni boshqarishni olish, SMS-kodlarni o‘g‘irlash, onlayn-kredit firibgarliklari) sistemalashtirilgan. Maqolada biometrik ikki faktorli identifikatsiya, dinamik o‘tkazma kechiktirish, qoidalar-triggerlarga asoslangan anomaliyalarni aniqlash, yagona maqsadli raqamlar bazasi, bank operatorlarini maxsus savollar bilan taʼminlash kabi amaliy choralar taklif etilgan. Tadqiqot natijalari huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatini samaradorligini oshirishga va aholining raqamli xavfsizligini taʼminlashga qaratilgan.
References
1. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – T.: 2023 y. https://lex.uz/docs/6445145
2. Gazeta.uz. Kiberjinoyatlar kundan-kunga ko'payib, uning turlari 18 tadan 62 taga chiqdi [Elektron resurs]. – 2025. – URL: https://www.gazeta.uz/ru/2025/07/09/cyber-crimes/ (murojaat qilingan sana: 07.02.2026).
3. Prezident.uz. Davlatimiz rahbari kiberjinoyatchilikka qarshi kurashish bo'yicha topshiriqlar berdi [Elektron resurs]. – 2025. – URL: https://president.uz/ (murojaat qilingan sana: 07.02.2026).
4. Rossiya Federatsiyasi Ichki ishlar vazirligi. Axborot texnologiyalari sohasidagi jinoyatlar statistikasi [Elektron resurs]. – 2024. – URL: https://мвд.рф (murojaat qilingan sana: 07.02.2026).
5. Monetary Authority of Singapore. Consumer Protection Measures [Electronic resource]. – 2024. – URL: https://www.mas.gov.sg (murojaat qilingan sana: 07.02.2026).
6. E-Estonia. Digital Signature and Cybersecurity [Electronic resource]. – 2024. – URL: https://e-estonia.com (murojaat qilingan sana: 07.02.2026).
7. O'zbekiston Respublikasining "Kiberxavfsizlik to'g'risida"gi Qonuni. 2022-yil 15-aprel, ЗРУ-764-son. https://lex.uz/ru/docs/5960609 (murojaat qilingan sana: 07.02.2026).
8. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 31-maydagi PQ-167-sonli Qаrori "Muhim axborot infratuzilmasi ob'ektlarining kiberxavfsizligini ta'minlash tizimini takomillashtirish bo'yicha qo'shimcha choralar to'g'risida". https://lex.uz/docs/6479197 (murojaat qilingan sana: 07.02.2026).
9. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. – T.: 2023 y. https://lex.uz/docs/6445145 (murojaat qilingan sana: 07.02.2026).
10. Gazeta.uz. "Cyber University" davlat universiteti tashkil etiladi [Elektron resurs]. – 2025. – URL: https://www.gazeta.uz/ru/2025/01/22/cyber-university/ (murojaat qilingan sana: 07.02.2026).
