ARKTIKA TA’SIR UCHUN RAQOBAT: KOOPERATIV OʻYINLAR NAZARIYASI NUQTAYI NAZARIDAN TAHLIL.
Keywords:
Arktika, Grelandiya, oʻyinlar nazariyasi, kooperativ oʻyinlar, geosiyosiy raqobat, hamkorlik, iqlim oʻzgarishi, Sheypli qiymati, xalqaro diplomatiya, barqaror rivojlanish.Abstract
Ushbu maqolada Arktika mintaqasidagi taʼsir uchun keskin raqobat oʻyinlar nazariyasi, xususan kooperativ modellar nuqtai nazaridan chuqur va innovatsion tahlil qilinadi. Global iqlim oʻzgarishi fonida muzliklarning rekord darajada erishi yangi strategik yoʻllar va milliardlab dollarlik tabiiy resurslarni ochmoqda, bu esa Rossiya, AQSh, Kanada, Yevropa, Arktika davlatlari va Xitoy kabi kuchli aktorlar oʻrtasida geosiyosiy keskinlikni kuchaytirmoqda. Maqolada aktorlarning manfaatlari, resurslari va oʻzaro bogʻliqligi batafsil oʻrganilib, maxsus oʻyin modeli ishlab chiqilgan va bunda foyda matritsalari, qarorlar daraxti, Nesh muvozanati, yadro va Sheypli qiymati orqali qarama-qarshilikdan barqaror hamkorlikka oʻtish yoʻllari koʻrsatilgan. Tahlil davomida taklif etilgan yangi strategiya – bosqichma-bosqich koalitsiyalarni kengaytirish, ishonchni mustahkamlash va iqtisodiy ragʻbatlantirish mexanizmlari mojaroni yumshatish va “win-win” natijaga erishishning real yoʻlini ochib beradi. Tadqiqot natijalari zamonaviy diplomatiya va xalqaro munosabatlar uchun muhim amaliy ahamiyatga ega boʻlib, Arktika raqobatini global xavfsizlik va barqaror rivojlanish nuqtai nazaridan qayta koʻrib chiqishga undaydi.
References
1. Schelling, T. C. (1960). The strategy of conflict. Harvard University Press.
2. Kydd, A. H. (2005). Trust and mistrust in international relations. Princeton University Press.
3. Zagare, F. C. (2011). Game theory and security studies. Routledge.
4. Powell, R. (2002). Bargaining and war. University of Michigan Press.
5. Degtyarev, I. V. (2008). Teoriya igr i mezhdunarodnye otnosheniya. MGIMO Universiteti.
6. Savvateev, A. V. (2010). Teoriya igr: modeli i prilozheniya. Fizmatlit.
7. Eide, E. B., & Stokke, O. S. (2014). Games in the Arctic: Applying game theory insights to Arctic challenges. Polar Research, 33(1), Article 23357. https://doi.org/10.3402/polar.v33.23357
8. Humrich, C. (2013). Rim versus non-rim states in the Arctic region: Prospects for a zero-sum game or a win-win cooperation? Romanian Journal of European Affairs, 13(3), 5-24. https://rjea.ier.gov.ro/wp-content/uploads/articole/RJEA_2013_vol13_no3_sept_art3.pdf
9. Heininen, L., & Southcott, C. (Eds.). (2022). Global development in the Arctic: International cooperation for the future. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003246015
10. Arctic Council. (2025). The Kingdom of Denmark's 2025-2027 Chairship program. https://arctic-council.org/news/the-kingdom-of-denmark-presents-its-2025-2027-arctic-council-chairship-program/
11. Carnegie Endowment for International Peace. (2025). The Arctic is testing the limits of the Sino-Russian partnership. https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2025/02/russia-china-arctic-views?lang=en
12. Centre for High North Logistics (CHNL). (2025). Main results of NSR transit navigation in 2025. https://chnl.no/news/main-results-of-nsr-transit-navigation-in-2025/
13. European Environment Agency. (2025). Arctic and Baltic sea ice: Indicators. https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators/arctic-and-baltic-sea-ice
14. Captain. (2025). China expands Arctic container shipping with record 14 voyages in 2025. https://gcaptain.com/china-expands-arctic-container-shipping-with-record-14-voyages-in-2025/
15. National Snow and Ice Data Center (NSIDC). (2025). Arctic sea ice sets a record low maximum in 2025. https://nsidc.org/sea-ice-today/analyses/arctic-sea-ice-sets-record-low-maximum-2025
16. NOAA. (2025). Arctic Report Card 2025: Headlines and overview. https://arctic.noaa.gov/report-card/report-card-2025/headlines-and-overview/
17. The Arctic Institute. (2025). Navigating uncertainty: China-Russia Arctic security cooperation in a game-theoretic framework. https://www.thearcticinstitute.org/navigating-uncertainty-china-russia-arctic-security-cooperation-game-theoretic-framework/
18. U.S. Department of Defense. (2024). 2024 Department of Defense Arctic Strategy. https://media.defense.gov/2024/Jul/22/2003507411/-1/-1/0/DOD-ARCTIC-STRATEGY-2024.PDF
19. U.S. Geological Survey. (2008). Circum-Arctic resource appraisal: Estimates of undiscovered oil and gas north of the Arctic Circle. https://pubs.usgs.gov/fs/2008/3049/fs2008-3049.pdf